Các cường quốc tầm trung cần phải làm gì trong thời buổi này? Từ việc Tổng thống Donald Trump ngang nhiên bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro, đến các cuộc thảo luận về khả năng tấn công quân sự Iran, hay việc Trung Quốc liên tục quấy rối tàu thuyền Philippines ở Biển Đông và gia tăng sức ép với Đài Loan, cả hai siêu cường đang cùng lúc thử thách giới hạn của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.

Trong nhiều thập kỷ, khu vực dựa vào một công thức đơn giản: Trung Quốc mang lại tăng trưởng kinh tế, còn Mỹ thì đảm bảo an ninh. Thỏa thuận ngầm này tạo nền tảng cho một khoảng thời gian dài ổn định và thịnh vượng, giúp nhiều quốc gia hưởng lợi từ toàn cầu hóa khi thu nhập và mức sống không ngừng được cải thiện.

Tuy nhiên, lời hứa đó đang dần biến mất. Điều này đặc biệt rõ ràng với các nước nhỏ và các cường quốc tầm trung, những quốc gia không có tiềm lực kinh tế hay quân sự mạnh mẽ như các siêu cường.

Trước sự hoài nghi của ông Trump đối với các thỏa thuận thương mại, Thủ tướng Canada Mark Carney đã gặp Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào tuần trước. Hai bên nhất trí hàn gắn quan hệ và hạ các rào cản nhập khẩu, trong đó có việc cắt giảm mạnh thuế đối với xe điện Trung Quốc. Đây là bước ngoặt rõ rệt so với giai đoạn quan hệ đóng băng chỉ vài năm trước, khi Canada phản đối việc công dân của mình bị Trung Quốc giam giữ. Trong chuyến thăm đầu tiên của một lãnh đạo Canada tới Trung Quốc sau tám năm, ông Carney nhắc đến một “trật tự thế giới mới”, ám chỉ cách chính quyền ông Trump đã làm đảo lộn các chuẩn mực quốc tế.

Tại châu Á, thông điệp đưa ra cũng không khác. Bộ trưởng cao cấp Singapore Lý Hiển Long gần đây cảnh báo rằng việc Washington sẵn sàng hành động đơn phương là điều các quốc gia nhỏ trên toàn cầu cần đặc biệt lo ngại. Phát biểu tại một sự kiện của viện nghiên cứu khu vực, cựu thủ tướng thừa nhận Venezuela có nhiều vấn đề nội tại rất nghiêm trọng, nhưng cho rằng điều đó không thể biện minh cho những gì Mỹ đã làm. “Từ góc nhìn của một quốc gia nhỏ, nếu thế giới vận hành theo cách đó, chúng tôi sẽ gặp rắc rối lớn,” ông nói.

Theo Eric Olander, đồng sáng lập China Global South Project, cách Mỹ ngày càng hành xử cứng rắn đang đẩy các cường quốc tầm trung và các nước nhỏ, vốn quen với vai trò ổn định của Washington, vào thế tiến thoái lưỡng nan. “Ông Trump đã làm đảo lộn mọi thứ và khiến các chính phủ trong khu vực choáng váng,” ông nói. “Nhưng các nước này cũng rất thực dụng. Họ không xem Washington và Bắc Kinh là hai lựa chọn đối lập. Họ cũng không nhìn Trung Quốc như đồng minh hay mối đe dọa, mà như một cơ hội kinh tế.”

Quan điểm này được phản ánh rõ trong Chỉ số Quyền lực châu Á 2025 của Viện Lowy tại Sydney, thước đo mức độ ảnh hưởng quốc gia trên các phương diện quân sự, kinh tế, ngoại giao và văn hóa. Năm ngoái, Mỹ vẫn đứng đầu bảng xếp hạng, nhưng khoảng cách với Trung Quốc đã thu hẹp xuống mức thấp nhất kể từ năm 2020.

Nguyên nhân chính nằm ở sự bất định xoay quanh cách ông Trump tiếp cận châu Á và chính sách thuế quan, dù phần lớn các nền kinh tế trong khu vực đã tuân thủ. Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục phát triển năng lực quân sự và thể hiện sự tự tin cao trước sức ép kinh tế từ Mỹ, sẵn sàng đáp trả bằng các biện pháp thuế quan và kiểm soát xuất khẩu.

Dù vậy, nhiều quốc gia vẫn giữ thái độ hoài nghi sâu sắc với ý đồ của Bắc Kinh. Các hành động mang tính cưỡng ép của Trung Quốc trong những vấn đề quốc tế đã làm dấy lên nghi ngờ về cam kết của nước này đối với luật lệ toàn cầu. Cùng với quá trình hiện đại hóa quân sự nhanh chóng, sức ép quanh vấn đề Đài Loan và các yêu sách hàng hải, nhiều chính phủ đang chủ động tìm cách tránh phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc.

Để tồn tại trong trật tự mới đang hình thành, các cường quốc tầm trung cần theo đuổi chiến lược đa dạng hóa. Họ phải tăng cường hợp tác lẫn nhau, không chỉ thông qua các diễn đàn hay tuyên bố chung, mà tập trung vào những vấn đề thực chất như an ninh hàng hải và thương mại.

Trên thực tế, những nỗ lực này đã bắt đầu. Việc Canada xích lại gần Trung Quốc có thể mang tính toán chiến lược, nhưng ngay sau đó ông Carney đã tới Qatar và Thụy Sĩ nhằm mở rộng mạng lưới thương mại. Nhật Bản và Hàn Quốc, hai quốc gia tồn tại nhiều mâu thuẫn lịch sử, cũng đang tiến lại gần nhau hơn trước các lo ngại chung về Trung Quốc và độ tin cậy của Mỹ. Úc và Philippines đã ký kết các thỏa thuận quân sự chặt chẽ hơn, trong khi ngân sách quốc phòng của Canberra năm nay dự kiến bao gồm các dự án hạ tầng tại năm căn cứ ở quốc gia Đông Nam Á này.

Trong khi đó, Ấn Độ, quốc gia đứng thứ ba về tầm ảnh hưởng trong Chỉ số Lowy sau Mỹ và Trung Quốc, đang giữ vai trò chủ tịch BRICS lần thứ tư trong năm nay. Vị thế này cho phép New Delhi đóng vai trò cầu nối giữa các nước Nam bán cầu và thúc đẩy hội nhập thương mại sâu rộng hơn.

Trật tự quốc tế dựa trên những luật lệ cũ đang dần mất chỗ đứng. Tuy vậy, các cường quốc tầm trung vẫn còn quyền chủ động. Nếu họ không hành động ngay, những chuẩn mực từng hỗ trợ họ có thể bị xói mòn đến mức không thể cứu vãn.