Các quy định mới nhắm vào những nỗ lực của nước ngoài nhằm chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu rời xa các nhà cung cấp Trung Quốc, cũng như các nỗ lực hạn chế Trung Quốc tiếp cận các vật liệu và công nghệ then chốt. Các cơ quan chức năng có thể điều tra — và trừng phạt — những hành động được xem là có tính phân biệt đối xử và gây hại cho an ninh chuỗi cung ứng của quốc gia này.

Các biện pháp mới nhất này được xây dựng dựa trên các công cụ pháp lý hiện có của Trung Quốc để trả đũa các mối đe dọa bên ngoài như lệnh trừng phạt. Chúng cũng làm dấy lên lo ngại rằng việc kinh doanh tại hoặc với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới có thể trở nên rủi ro hơn đối với các tập đoàn đa quốc gia.

Những thay đổi này càng làm gia tăng căng thẳng trước cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vào giữa tháng 5, khi hai bên được kỳ vọng sẽ cố gắng kéo dài thỏa thuận đình chiến thương mại đầy bất ổn giữa Mỹ và Trung Quốc. Bầu không khí hiện đã trở nên u ám khi Mỹ đang nỗ lực chấm dứt cuộc chiến với Iran và đưa ra các lệnh trừng phạt thứ cấp cùng thuế quan nhắm vào các đối tác thương mại của Iran, bao gồm cả khách mua dầu hàng đầu là Trung Quốc.

Các quy định mới dùng để làm gì?

Một bộ quy định, có hiệu lực vào cuối tháng 3, tập trung vào việc bảo vệ các lĩnh vực quan trọng đối với an ninh quốc gia và kinh tế của Trung Quốc, đồng thời củng cố vai trò trung tâm của nước này trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Các cơ quan chính phủ đã được trao quyền mở các cuộc điều tra và trả đũa nếu một quốc gia, khu vực hoặc công ty quốc tế áp dụng các biện pháp bị coi là phân biệt đối xử với Trung Quốc và đe dọa an ninh chuỗi cung ứng.

Một bộ quy định khác, được triển khai vào đầu tháng 4, được thiết kế để chống lại cái mà chính phủ gọi là "quyền tài phán ngoài lãnh thổ không phù hợp của các quốc gia khác." Ý tưởng ở đây là các quốc gia khác đang thực thi các biện pháp như trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu và yêu cầu tiết lộ dữ liệu vượt ra ngoài biên giới của chính họ, có khả năng gây cản trở cho các công ty Trung Quốc.

Trong cả hai trường hợp, các hình phạt có thể áp dụng không chỉ cho các tổ chức mà cả các cá nhân. Các hình phạt bao gồm hạn chế nhập khẩu, xuất khẩu và đầu tư vào Trung Quốc, phạt tiền, tịch thu tài sản, hủy bỏ thị thực và hạn chế khả năng rời khỏi Trung Quốc của các cá nhân đó.

Tại sao các quy định này lại ra đời vào thời điểm này?

Các quy định mới được coi là ngày càng cần thiết giữa lúc căng thẳng với Mỹ gia tăng về các vấn đề như cuộc chiến Iran và Kênh đào Panama, theo Yuyuan Tantian, một tài khoản mạng xã hội liên kết với đài truyền hình nhà nước Trung Quốc.

Tài khoản này trích dẫn cảnh báo từ Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent rằng các ngân hàng Trung Quốc có thể đối mặt với các lệnh trừng phạt của Mỹ vì các giao dịch liên quan đến Iran, gọi đây là minh chứng cho việc các công ty Trung Quốc có nguy cơ trở thành thiệt hại ngoài dự kiến trong các xung đột quốc tế.

Các quy định mới cũng nhằm bảo vệ lợi ích của Trung Quốc ở nước ngoài, Yuyuan Tantian cho biết, đồng thời nêu bật tình cảnh khó khăn của tập đoàn CK Hutchison Holdings Ltd. Tập đoàn Hong Kong này, có công ty con đã vận hành hai cảng tại Kênh đào Panama trong gần ba thập kỷ, đã bị kẹt ở giữa một cuộc chiến ủy nhiệm sau khi ông Trump cáo buộc Trung Quốc kiểm soát đường thủy này. Các cảng tại Panama của tập đoàn đã bị chính quyền sở tại tịch thu vào tháng 2, trong khi thỏa thuận bán các cảng không thuộc Trung Quốc của họ đã bị đình trệ hơn một năm qua. Các quy định mới của Trung Quốc sẽ cho phép nhà chức trách mở các cuộc điều tra về các trường hợp tương tự như CK Hutchison, Yuyuan Tantian cho biết.

Thời điểm này cũng phản ánh bối cảnh rộng lớn hơn về chủ nghĩa bảo hộ ngày càng gia tăng ở phương Tây. Khi Mỹ và Châu Âu tìm cách thúc đẩy các ngành công nghiệp nội địa, họ đang áp đặt các hạn chế thương mại đối với Trung Quốc và điều tra xem liệu quốc gia này có thực hiện các hành vi thương mại không công bằng hay không.

Xuất khẩu vẫn là động lực sống còn của kinh tế Trung Quốc khi chính phủ nước này đang gặp khó khăn trong việc thúc đẩy tiêu dùng nội địa. Các lô hàng ra nước ngoài cho đến nay vẫn vượt qua được các lực lượng cản trở như thuế quan của Mỹ, đẩy thặng dư thương mại của Trung Quốc lên mức kỷ lục 1,2 ngàn tỉ USD vào năm 2025.

Các quy định mới có ý nghĩa gì đối với các công ty quốc tế đang kinh doanh tại Trung Quốc?

Các công ty và nhân viên của họ có thể thấy mình bị kẹt giữa luật pháp của các quốc gia khác nhau. "Các công ty có thể đối mặt với xung đột pháp lý trực tiếp, nơi việc tuân thủ luật pháp Mỹ hoặc EU có thể tự nó gây ra rủi ro bị cưỡng chế tại Trung Quốc," theo công ty luật Morgan Lewis.

Công ty này cũng lưu ý rằng các quy định không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ các biện pháp của chính phủ nước ngoài; ngay cả những quyết định thương mại thông thường bị coi là làm xói mòn chuỗi cung ứng của Trung Quốc cũng có thể bị xem xét kỹ lưỡng.

Sự thiếu rõ ràng về những gì cấu thành một mối đe dọa có nghĩa là "một vài quyết định thương mại hợp pháp có thể bị diễn giải như vậy," theo Phòng Thương mại Liên minh Châu Âu tại Trung Quốc, một nhóm vận động hành lang kinh doanh. Cách dùng từ mơ hồ trong các quy định ngụ ý rằng các cơ quan chức năng Trung Quốc có toàn quyền quyết định cái gì được phép và cái gì không.

Ngay cả việc thu thập dữ liệu chuỗi cung ứng bên trong Trung Quốc cũng có thể đối mặt với sự giám sát vì những vi phạm tiềm ẩn. Điều này có thể bao gồm các nỗ lực của công ty nhằm đánh giá tác động môi trường hoặc rủi ro sử dụng lao động cưỡng bức — dù là để kiểm toán nội bộ thông thường, tiết lộ tự nguyện cho các nhà đầu tư, hay tuân thủ các yêu cầu như Chỉ thị về Thẩm định Tính bền vững của Doanh nghiệp của Liên minh Châu Âu.

Các quy định mới xây dựng trên các biện pháp đối phó hiện có của Trung Quốc như thế nào?

Các quy định này giới thiệu một số cơ chế mới, bao gồm một danh hiệu được gọi là "Danh sách Thực thể Có ý đồ xấu" (Malicious Entity List), nhắm vào những bên "thúc đẩy hoặc tham gia" thực hiện các biện pháp ngoài lãnh thổ của nước ngoài mà Trung Quốc coi là không phù hợp. Trên diện rộng hơn, chúng nâng tầm những gì vốn là một bộ công cụ rời rạc và các biện pháp đối phó mang tính tình thế thành một khung pháp lý thống nhất.

Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã mở rộng bộ công cụ của mình để trả đũa các lệnh trừng phạt từ phương Tây và các nỗ lực nhằm hạn chế nước này tiếp cận công nghệ tiên tiến như chất bán dẫn và máy sản xuất chip.

Bộ công cụ trả đũa đang mở rộng của Trung Quốc

Các đạo luật và quy định chính được đưa ra trong những năm gần đây để bảo vệ lợi ích và chuỗi cung ứng của Trung Quốc:

Danh sách Thực thể Không đáng tin cậy: Có hiệu lực từ năm 2020, đây là danh sách các công ty bị coi là làm suy yếu an ninh quốc gia của Trung Quốc và gây hại cho lợi ích của các doanh nghiệp Trung Quốc. Những bên có tên trong danh sách có thể đối mặt với các hạn chế như lệnh cấm nhập khẩu và xuất khẩu, cũng như các giới hạn về đi lại.

Quy định Chặn (2021): Cho phép chính phủ ngăn cản các công ty Trung Quốc tuân thủ các lệnh trừng phạt của nước ngoài mà họ cho là hạn chế bất hợp lý việc kinh doanh với các quốc gia khác.

Luật Chống trừng phạt nước ngoài: Hai quy định trên đã được củng cố bởi luật này, luật đã mã hóa thẩm quyền pháp định của Trung Quốc trong việc áp đặt các biện pháp đối phó.

Trung Quốc cũng đã triển khai các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của riêng mình đối với hàng hóa có cả mục đích dân sự và quân sự, đồng thời tận dụng vị thế thống trị của mình trong các vật liệu quan trọng như đất hiếm, hạn chế xuất khẩu để đáp trả cuộc chiến thương mại của ông Trump.