Iliad hay Odyssey? Đây là một trong những câu hỏi cổ xưa nhất của nền văn học và cũng là một câu hỏi mang tính định hình cao. Hai bộ sử thi về cuộc chiến thành Troy và những hệ lụy của nó, từ lâu được cho là do một thi sĩ mù tên là Homer sáng tác, chính là hai trụ cột song sinh nâng đỡ một nửa truyền thống văn hóa phương Tây cổ điển. (Nửa còn lại là Kinh Thánh.)

Bộ sử thi đầu tiên, khúc tráng ca về chiến tranh, xoay quanh cuộc đấu tranh của một nhóm chiến binh Hy Lạp và Troy khi họ phải đối mặt với số mệnh ngắn ngủi của đời người, trong một thế giới mà bạo lực là hệ quả tất yếu của cuộc săn tìm vinh quang anh hùng. Bộ sử thi thứ hai là câu chuyện thời hậu chiến: Odysseus, người anh hùng Hy Lạp mưu trí, phải chật vật tìm đường trở về nhà suốt 10 năm ròng rã, vượt qua hàng loạt thử thách khi thì kinh hoàng, lúc lại đầy cám dỗ. Cốt truyện này buộc người đọc phải đối diện với sự giằng xé muôn thuở giữa sức hút của những chuyến phiêu lưu và nỗi khát khao được trở về mái ấm.

Cùng nhau, hai tác phẩm đồ sộ này mang đến một cái nhìn toàn diện về trải nghiệm của nhân loại, từ bi kịch đến hài kịch. Hầu như toàn bộ nền văn học Hy Lạp, và phần lớn nền văn học của chúng ta kể từ thời kỳ đó, đều bắt nguồn từ những bài thơ của Homer. Cốt truyện và nhân vật của chúng trở thành chất liệu khai thác, cải biên, phóng tác và bình luận của tất cả mọi người, từ các thi sĩ trữ tình, các soạn giả bi kịch cho đến triết gia. Người La Mã cũng không ngoại lệ: Tác phẩm Aeneid của Virgil, lấy một nhân vật phụ trong Iliad để biến thành anh hùng của một bộ sử thi mô phỏng cả Iliad lẫn Odyssey, là bài thơ quan trọng nhất trong nền văn hóa châu Âu cho đến thế kỷ 19, truyền cảm hứng cho hàng loạt nhà thơ và nhà văn khác.

Ngay cả khi cố gắng, bạn cũng khó có thể thoát khỏi tầm ảnh hưởng của Iliad và Odyssey. Nhưng liệu có phải một tác phẩm mang tính nghiêm túc hơn tác phẩm kia? Bạn thích tác phẩm nào hơn, và tại sao? Những câu hỏi đó có ý nghĩa lớn đối với nhiều người, đặc biệt là vì chúng ta muốn tin rằng sở thích cá nhân sẽ nói lên phần nào đó về con người mình.

Chiến tranh đối đầu với phiêu lưu

Mặc dù các học giả ngày nay tin rằng hai bộ sử thi này đã tiến hóa qua nhiều thế hệ, hầu hết người cổ đại đều tin rằng thực sự có một Homer bằng xương bằng thịt, và Iliad là sản phẩm của thời tuổi trẻ nhiệt huyết, trong khi Odyssey được sáng tác khi nhà thông thái về già. Do đó, ngay từ thời cổ đại, nhận thức về việc hai tác phẩm này rất khác nhau. Kéo theo đó là việc chúng thu hút thị hiếu rất khác nhau bắt đầu định hình rõ nét.

Khi các thiên niên kỷ trôi qua, người đọc và giới phê bình ngày càng nhận thấy nhiều điểm khác biệt cốt lõi khác. Vào đầu thế kỷ 18, nhà học giả cổ điển lỗi lạc người Anh Richard Bentley đã tuyên bố rằng: "Iliad [Homer] viết cho nam giới, còn Odyssey dành cho phái nữ." Bentley đang phản hồi lại một đặc điểm của bộ sử thi thứ hai mà người đọc từ lâu đã công nhận: Sự xuất hiện dày đặc một cách đáng kinh ngạc của các nhân vật nữ mạnh mẽ và đáng nhớ. (Ngược lại, do chủ đề của mình, Iliad không thể tránh khỏi việc đậm chất nam tính.) Tuy nhiên, nhận xét của Bentley, vốn chịu ảnh hưởng từ những định kiến phụ hệ nhất định, cũng để lộ sự khác biệt mà một số người vẫn tiếp tục nhìn thấy giữa hai tác phẩm: Rằng bài thơ chiến tranh mang tính "nghiêm túc," còn phần tiếp theo đơn thuần là "giải trí.”

Chắc chắn rằng Iliad, với sự đối diện nghiệt ngã trước cái chết, luôn hấp dẫn những ai tự coi mình là người nghiêm túc. Đối với nhiều thành viên của cái gọi là "Thế hệ vĩ đại nhất" (Greatest Generation), những người từng được tôi luyện qua cuộc đại khủng hoảng và sau đó là Thế chiến thứ hai, Iliad có sức lay động đặc biệt. Mười lăm năm trước, cha tôi, khi đó 81 tuổi, quyết định dự thính một buổi hội thảo về Odyssey mà tôi giảng dạy cho sinh viên năm thứ nhất; cho đến khi buổi học kết thúc, tôi vẫn không tài nào thuyết phục được ông về sức hấp dẫn của Odyssey. "Cha lớn lên trong chiến tranh," ông càu nhàu. "Iliad mới là thứ cha thấy hợp lý." Người bạn lớn kiêm người cố vấn của tôi, biên tập viên Robert Gottlieb, người kém cha tôi hai tuổi, đã tỉ mỉ rà soát lại bản dịch Odyssey của tôi trước khi tôi gửi cho nhà xuất bản. Khi đọc xong, ông lắc đầu đầy xua đuổi: "Tại sao ông ấy cứ dây dưa mãi thế? Tôi thực sự không hiểu nổi tại sao ông ấy không đi về nhà cho rồi!"

Ở một mức độ nào đó, định kiến xem nhẹ tính "nghiêm túc" của Odyssey đã bén rễ từ thời cổ đại. Sở dĩ số lượng bản chép tay và mảnh giấy cói còn sót lại của Iliad nhiều hơn hẳn so với Odyssey là vì bài thơ chiến tranh này từng là nền tảng của hệ thống giáo dục Hy Lạp. (Người Hy Lạp tin rằng Homer là cội nguồn của mọi loại trí tuệ thực tiễn, từ y học cho đến chăn nuôi.)

Tại bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York, bạn có thể chiêm ngưỡng một mảnh gốm vỡ, loại bản thảo viết tay của thế giới cổ đại từ thời kỳ Byzantine, trên đó một cậu bé đã mẫn cán chép đi chép lại dòng đầu tiên của Iliad. Chính Iliad và cuộc chiến thành Troy đã cung cấp cốt truyện cho hầu hết các vở bi kịch Hy Lạp: bộ ba tác phẩm vĩ đại Oresteia của Aeschylus, với những ký ức kinh hoàng về việc hiến tế người để giúp đoàn quân Hy Lạp có thể viễn chinh đến Troy; vở Ajax của Sophocles, kể về nỗi nhục nhã và vụ tự sát của vị anh hùng vĩ đại nhất sau Achilles; và hàng loạt vở kịch của Euripides, đặc biệt là Trojan Women (Những người phụ nữ thành Troy), với sự mô tả thảm khốc về hậu quả sau khi kinh thành vĩ đại bị cướp phá.

Thế nhưng, Odyssey lại hầu như không để lại dấu ấn nào trên sân khấu kịch Hy Lạp. Khi Odysseus xuất hiện, nhân vật này là vai phản diện một chiều, sự mưu trí quyến rũ trong sử thi giờ đây đã biến chất thành sự đê tiện, xảo trá. Vở kịch duy nhất còn lưu giữ được lấy cảm hứng trực tiếp từ câu chuyện hồi hương của ông là vở Cyclops của Euripides, một vở kịch Satyr, thể loại hài kịch ngắn được biểu diễn sau khi các vở bi kịch kết thúc.

Do đó, điều thú vị là chính Odyssey, chứ không phải Iliad, mới là tác phẩm thu hút các nhà cải biên hiện đại. Đối với họ, nhiều chuyến phiêu lưu đầy màu sắc của bộ sử thi cùng các chủ đề về sự hồi hương và đoàn tụ gia đình chứng tỏ sức hút không thể cưỡng lại. Các phiên bản điện ảnh trải dài từ tác phẩm bom tấn của Hollywood năm 1954 với hình ảnh Kirk Douglas để ngực trần đầy hân hoan chiến đấu với quái vật, cho đến bản cập nhật thời kỳ đại khủng hoảng đầy hóm hỉnh của anh em nhà Coen, O Brother, Where Art Thou?, và bộ phim điện ảnh góc cạnh, trầm lắng năm 2024 The Return, với Ralph Fiennes trong vai một Odysseus bị tổn thương tâm lý. Và tất nhiên, tháng 7 này sẽ chứng kiến bom tấn định dạng toàn phần IMAX trị giá 250 triệu USD của Christopher Nolan, tác phẩm hiện đã cháy vé tại các rạp trên toàn quốc.

Các mối quan hệ và bản sắc

Tuy nhiên, những ai xem nhẹ Odyssey khi coi đây chỉ là một câu chuyện phiêu lưu "thuần túy" thì đang đọc tác phẩm một cách hời hợt. Dù các nhân vật mà Odysseus gặp gỡ trên hành trình phiêu lưu của mình chắc chắn rất đáng nhớ như: Gã khổng lồ một mắt Cyclops, những kẻ ăn hoa sen Lotos-Eaters, nữ thần Calypso, phù thủy Circe, các mỹ nhân ngư Sirens, quái vật Scylla và Charybdis cùng những thế lực khác. Có 4 trong tổng số 24 chương, hay còn gọi là "Khúc ca" của bài thơ, được dành để kể lại những trải nghiệm này trên đường ông trở về nhà.

Trong tác phẩm Thi pháp (Poetics) của mình, Aristotle hầu như không nhắc đến các chuyến phiêu lưu này, ông chỉ gọi chúng qua loa là "một hành trình bão táp." Đối với nhà triết học này, điều thú vị nằm ở "tình cảnh tại quê nhà": Vương quốc của Odysseus, người vợ, đứa con trai nhỏ của ông. Họ ra sao trong suốt thời gian dài ông vắng mặt và làm thế nào ông có thể trở lại để đòi lại danh phận là một vị vua, một người chồng và một người cha. Về bản chất, Odyssey là câu chuyện về con người và các mối quan hệ của họ.

Đối với các chuyến phiêu lưu, vai trò của chúng khó có thể xem là chỉ để giải trí thuần túy. Khi vị anh hùng quay về gia đình và quê hương mà bản thân ông cũng không biết liệu có trở nên xa lạ sau 20 năm xa cách hay không, ông đã tiếp xúc với đủ loại người và nền văn minh, các nền văn hóa và tập tục khác nhau. Một số man rợ rõ rệt (như Cyclops), và một số dường như cũng văn minh không kém gì chính người Hy Lạp (người Phaeacians, một tộc người là nghề thủy thủ thiện nghệ, yêu âm nhạc, nhảy múa, điền kinh và cuối cùng đã đưa Odysseus về nhà). Có những thế lực thần thánh, chẳng hạn như nữ thần Calypso, người đã đem lòng yêu Odysseus và ban cho ông sự bất tử với điều kiện ông phải ở lại với nàng; Có những con người trần thế và cả những quái vật thuần túy.

Chính nhờ việc tiếp xúc với sự đa dạng đáng kinh ngạc của các nhân vật này mà Odysseus mới thấu hiểu về việc kiểu người nào và nơi chốn nào là phù hợp nhất với mình. Việc ông từ chối lời đề nghị của Calypso để chọn trở về với một Penelope đang già đi không chỉ là minh chứng vĩ đại cho tình nghĩa vợ chồng, chủ đề lớn khác của bài thơ, mà còn là một sự thừa nhận cảm động rằng, bất chấp những chiến công hiển hách, cuối cùng ông vẫn chỉ là một người phàm trần bình thường.

Nếu các cuộc phiêu lưu là phương tiện để Odysseus (và khán giả) suy ngẫm về bản sắc con người, thì bộ sử thi tiếp tục khám phá những bí ẩn và sự phức tạp của nó theo những cách rất tinh tế. Odysseus là một bậc thầy cải trang và là một chuyên gia thêu dệt truyện, hai tài năng giúp ông thoát hiểm trong những tình huống ngặt nghèo nhưng lại biến ông thành một người kể chuyện không đáng tin cậy. (Bốn khúc ca về các cuộc phiêu lưu đó là do chính ông thuật lại, chứ không phải do nhà thơ kể: Làm sao chúng ta biết được chúng có thật hay không?)

Thật vậy, chính những tài năng đó lại gây khó khăn cho sự trở về của ông cũng nhiều như cách chúng giúp hiện thực hóa điều đó. Trong cuộc đoàn tụ cao trào với người cha già, vị anh hùng, người không còn lý do gì để che giấu danh phận nữa, vẫn không thể kìm lòng mà thốt ra một lời nói dối khác. (Ông tự giới thiệu mình là một lãnh chúa lớn từ phương xa, người từng quen biết Odysseus ngày trước). Cứ như thể ông là nạn nhân của một dạng hội chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), bị giam cầm bởi hành vi không còn phục vụ cho mục đích của mình nữa.

Bộ sử thi cũng chơi đùa với câu hỏi về danh tính theo những cách đầy thú vị khác. Trong những dòng mở đầum phần dẫn nhập được gọi là Khúc dạo đầu (Proem), nơi thi sĩ thường gọi tên chủ thể và chủ đề của mình, vị anh hùng không hề được gọi tên mà thay vào đó chỉ được nhắc đến đơn thuần là "một người đàn ông." Sự lảng tránh kỳ lạ và nổi bật này làm nổi bật một câu hỏi quan trọng: Làm thế nào để chúng ta biết đó là ai? Qua cái tên của họ? Qua hành động của họ?

Xuyên suốt 12.000 dòng thơ của tác phẩm, cả người kể chuyện và nhiều nhân vật đều cố tình không dùng đến tên của Odysseus, dù tên gọi là định danh đầu tiên mà tất cả chúng ta có được trong đời. Vợ và con ông thường dùng đến đại từ ekeinos, người đàn ông đó, thay vì gọi tên ông. Trong một trong những cảnh nổi tiếng nhất của sử thi, Odysseus nói với Cyclops rằng tên mình là "Không ai cả" (outis). Sau khi Odysseus và các thuộc hạ làm mù mắt Cyclops, những gã khổng lồ khác chạy đến hang của hắn để ứng cứu; nhưng khi hắn hét lên rằng "không ai làm hại ta cả," khiến chúng cho rằng hắn ổn và quay trở về.

Trò đùa tinh tế về "không ai cả" là nó vừa là một lời nói dối, rõ ràng đó không phải là tên thật của ông, nhưng ở một cấp độ sâu sắc hơn, nó cũng chính là sự thật. Sau hai thập kỷ không một tin tức, hầu hết mọi người, bao gồm cả vợ và con trai của Odysseus, đều tin rằng ông đã chết. Thật vậy, ông là một kiểu không-ai-cả: Lạc lối trên biển, cam chịu một cách bất lực trước những trò đùa của thiên nhiên và ý muốn bất chợt của bất kỳ gia chủ nào mà ông tìm thấy, bị tước đoạt sạch của cải mang về từ Troy và rơi vào cảnh bần cùng.

Trong một đoạn văn cảm động ở Khúc ca 19, một vết sẹo trên chân ông bị một người hầu già trong cung điện nhận ra đã khơi mào cho không chỉ một cảnh nhận diện vĩ đại mà còn là một đoạn hồi tưởng về khoảnh khắc ông nội đặt tên cho ông, một cái tên có liên quan đến từ tiếng Hy Lạp mang nghĩa "đau đớn" hoặc "khốn khổ." Bản sắc của ông, đến cuối cùng, lại mang nhiều mặt: Vừa là vua vừa là kẻ ăn mày, vừa là anh hùng vừa là kẻ không-ai-cả, trở về an toàn nhưng cũng là một người đàn ông được định nghĩa theo cách trần trụi bởi chính những đau khổ của mình.

Với nhiều sự phức tạp tinh tế về mặt tự sự và chủ đề như vậy, không có gì ngạc nhiên khi khác với Iliad, Odyssey đã khai sinh ra rất nhiều thể loại và nhiều hình bóng văn học hậu thế. Có lẽ vì tác phẩm nói về một kẻ lữ hành, một linh hồn lạc lối, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, nó cũng mang lại cảm giác hiện đại một cách kỳ lạ. Cốt truyện của nó chứa đựng những mầm mống của văn học khoa học viễn tưởng và giả tưởng, của tiểu thuyết chương hồi và phim hài lãng mạn.

Tác phẩm cũng chứng minh là một nguồn chất liệu dường như vô tận cho các nhà văn khác, từ Dante đến James Joyce, từ Derek Walcott (Omeros) cho đến, không có gì ngạc nhiên, nhiều nhà văn nữ, chẳng hạn như Madeline Miller (Circe) và Margaret Atwood (The Penelopiad), những người đã đặt các nhân vật nữ không thể quên của bộ sử thi này vào vị trí trung tâm trong các câu chuyện mới của họ.

Iliad và Odyssey, đến cuối cùng, đều có độ dày dặn, sự tinh tế và chiều sâu ngang nhau. Nếu một số người thích tác phẩm này hơn tác phẩm kia, đó chỉ là sự phản chiếu tính cách khác nhau của những người đọc, chứ không phải là lời nhận xét về chất lượng của bất kỳ tác phẩm nào. Chúng ta chắc chắn sẽ thiên về một trong hai, ngay cả hầu hết các nhà nghiên cứu cổ điển, dù có thừa nhận hay không, cũng đều là "người của Iliad" hoặc "người của Odyssey." Tin vui là bạn không bắt buộc phải lựa chọn.

*Daniel Mendelsohn là Biên tập viên đặc biệt của tờ New York Review of Books. Bản dịch sử thi Odyssey của ông đã được xuất bản vào năm ngoái.