Vụ việc phơi bày những lỗ hổng trong hệ thống tài chính, khiến hàng loạt ngân hàng, công ty tín thác và nhà đầu tư trả giá đắt vì đặt niềm tin vào một tài sản tưởng chừng an toàn nhất.

Trong nhiều năm, hàng chục tổ chức tài chính Trung Quốc tin rằng họ đang nắm giữ 83 tấn vàng ròng làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay hàng chục tỉ nhân dân tệ. Chỉ đến khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, lớp vỏ của “núi vàng” mới bị bóc tách. Bên trong là những khối đồng được mạ vàng tinh xảo.

Vụ việc nhanh chóng trở thành một trong những bê bối tài chính lớn nhất lịch sử Trung Quốc hiện đại. Không chỉ khiến các ngân hàng và công ty tín thác thiệt hại hàng tỉ USD, vụ án còn đặt dấu hỏi về quy trình thẩm định tài sản, vai trò của bảo hiểm tín dụng và mức độ minh bạch của các doanh nghiệp niêm yết.

Từ biểu tượng đến án lệ

Kingold Jewelry được thành lập năm 2002 tại thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc. Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực chế tác và kinh doanh trang sức vàng, bạc cùng nhiều sản phẩm kim hoàn cao cấp. Trong giai đoạn thị trường tiêu dùng Trung Quốc bùng nổ, công ty mở rộng nhanh chóng và trở thành một trong những nhà sản xuất trang sức vàng lớn nhất nước.

Thành công của Kingold càng được củng cố khi doanh nghiệp tiếp cận thị trường vốn quốc tế. Việc niêm yết trên NASDAQ giúp công ty thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời tạo dựng hình ảnh về một doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quản trị hiện đại. Đối với nhiều tổ chức tín dụng, đây là một “tấm giấy thông hành” quan trọng để đánh giá mức độ uy tín của doanh nghiệp.

Đứng sau sự phát triển đó là Giả Chí Hoành, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Kingold. Ông từng có thời gian phục vụ trong quân đội và quản lý một mỏ vàng thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc trước khi chuyển sang kinh doanh. Xuất thân đặc biệt cùng mạng lưới quan hệ rộng giúp vị doanh nhân này xây dựng hình ảnh một “ông trùm vàng” thường xuyên xuất hiện trong các sự kiện của ngành kim hoàn.

Trong giai đoạn tăng trưởng mạnh, Kingold liên tục công bố doanh thu và lợi nhuận ở mức cao. Công ty đầu tư mở rộng sản xuất, phát triển chuỗi phân phối và tham gia nhiều thương vụ mua bán doanh nghiệp. Bức tranh tài chính tích cực giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn từ ngân hàng cũng như các công ty tín thác.

Tuy nhiên, phía sau những báo cáo tài chính ấn tượng là áp lực nợ ngày càng lớn. Từ khoảng năm 2015, Kingold bắt đầu phụ thuộc nhiều hơn vào các khoản vay có tài sản bảo đảm bằng vàng. Chiến lược này giúp doanh nghiệp nhanh chóng huy động vốn để tài trợ cho các kế hoạch mở rộng, đồng thời đẩy quy mô vay nợ lên mức chưa từng có.

Về bản chất, vàng luôn được xem là một trong những tài sản thế chấp đáng tin cậy nhất. Giá trị ổn định, khả năng thanh khoản cao cùng thị trường giao dịch rộng khắp khiến nhiều tổ chức tài chính sẵn sàng chấp nhận vàng với tỷ lệ cho vay cao hơn so với nhiều loại tài sản khác.

Chính niềm tin gần như tuyệt đối vào giá trị của vàng đã trở thành nền tảng cho kế hoạch gian lận của Kingold.

Cách “núi vàng” giả qua mặt hàng chục tổ chức tài chính

Theo kết quả điều tra, trong giai đoạn 2013-2019, Kingold sử dụng khoảng 83 tấn hợp kim đồng được mạ vàng rồi đóng thành các thỏi tiêu chuẩn với nhãn Au999.9, loại vàng có độ tinh khiết rất cao theo tiêu chuẩn thương mại.

Các khối kim loại này được đưa vào kho lưu trữ và sử dụng làm tài sản bảo đảm để vay vốn từ khoảng 14 đến 15 tổ chức tài chính, bao gồm nhiều công ty tín thác lớn như Minsheng Trust, Chang'an Trust, Dongguan Trust, Anxin Trust cùng một số ngân hàng.

Để tăng thêm mức độ tin cậy, Kingold còn mua các hợp đồng bảo hiểm đối với số vàng thế chấp. Khi hồ sơ vay vốn đi kèm bảo hiểm của những doanh nghiệp bảo hiểm lớn, nhiều bên cho vay tin rằng rủi ro đã được kiểm soát ở mức thấp.

Trong quy trình thông thường, tài sản thế chấp sau khi được tiếp nhận sẽ được niêm phong và lưu giữ trong kho. Việc kiểm tra định kỳ chủ yếu dựa trên hồ sơ, giấy chứng nhận và kiểm tra bề mặt. Các thỏi vàng hiếm khi bị cắt mẫu hoặc giám định chuyên sâu vì điều đó có thể làm ảnh hưởng đến tài sản.

Đây chính là khoảng trống mà Kingold khai thác. Lớp mạ vàng bên ngoài đủ để vượt qua nhiều bước kiểm tra thông thường. Trong khi đó, sự hiện diện của bảo hiểm tín dụng càng khiến các tổ chức cho vay giảm mức độ nghi ngờ.

Nhờ mô hình này, Kingold huy động được khoảng 20 tỉ nhân dân tệ, tương đương gần 2,8 tỉ USD theo tỷ giá thời điểm đó. Một số nguồn thống kê cho rằng tổng quy mô vay còn cao hơn, lên tới khoảng 25 tỉ nhân dân tệ sau nhiều lần gia hạn và tái cấp vốn.

Nhiều chuyên gia sau này nhận định đây không đơn thuần là hành vi làm giả tài sản thế chấp. Kingold đã xây dựng một hệ thống vận hành dựa trên sự kết hợp giữa uy tín doanh nghiệp, niềm tin vào vàng, bảo hiểm tín dụng và những lỗ hổng trong quy trình thẩm định. Chính sự kết hợp này giúp vụ gian lận tồn tại nhiều năm trước khi bị phát hiện.

“Núi vàng” hiện nguyên hình

Trong nhiều năm, các khoản vay của Kingold vẫn được gia hạn đều đặn. Doanh nghiệp tiếp tục xoay vòng vốn, còn những thỏi vàng nằm yên trong kho của các tổ chức tín thác như một lời bảo chứng cho hàng chục tỉ nhân dân tệ đã được giải ngân.

Mọi thứ chỉ thay đổi vào cuối năm 2019, khi một khoản vay khoảng 1 tỉ nhân dân tệ tại Chang'an Trust đến hạn. Kingold mất khả năng thanh toán và bên cho vay quyết định xử lý tài sản bảo đảm. Đây là bước đi tưởng như mang tính thủ tục, nhưng lại mở đầu cho một trong những cú sốc lớn nhất của ngành tài chính Trung Quốc.

Quá trình kiểm định chuyên sâu cho kết quả trái ngược hoàn toàn với những gì các hồ sơ thể hiện. Các thỏi kim loại mang dấu hiệu của vàng nguyên chất thực chất chỉ là hợp kim đồng được phủ một lớp vàng bên ngoài. Những kết quả kiểm tra sau đó tại các tổ chức khác đều dẫn đến cùng một kết luận.

Đầu năm 2020, Dongguan Trust tiếp tục xác nhận số vàng mà họ nắm giữ cũng là vàng giả. Đến tháng 6 cùng năm, tạp chí tài chính Caixin công bố cuộc điều tra chi tiết, đưa vụ việc ra ánh sáng. Thông tin nhanh chóng gây chấn động thị trường tài chính Trung Quốc cũng như giới đầu tư quốc tế.

Các cơ quan điều tra lập tức phong tỏa nhiều tài sản của Kingold, tiến hành khám xét kho lưu trữ và triệu tập ban lãnh đạo công ty. Chủ tịch Giả Chí Hoành trở thành tâm điểm của cuộc điều tra kéo dài nhiều năm, trong khi hàng loạt tổ chức cho vay phải rà soát toàn bộ danh mục tài sản thế chấp.

Đến tháng 5/2024, Tòa án Nhân dân thành phố Vũ Hán tuyên án sơ thẩm đối với ông Giả Chí Hoành. Nhà sáng lập Kingold nhận mức án tù chung thân cùng nhiều hình phạt bổ sung vì các tội danh liên quan đến gian lận hợp đồng, lừa đảo vay vốn, đưa và nhận hối lộ. Nhiều lãnh đạo khác của doanh nghiệp cũng lĩnh án từ vài năm đến hơn chục năm tù.

Kingold sau đó bị hủy niêm yết, gần như biến mất khỏi thị trường vốn. Một doanh nghiệp từng được xem là niềm tự hào của ngành kim hoàn Trung Quốc kết thúc hành trình bằng một trong những vụ án tài chính lớn nhất lịch sử nước này.

Cái giá hàng tỉ USD của niềm tin

Thiệt hại đầu tiên thuộc về các tổ chức tín dụng. Nhiều công ty tín thác phát hiện tài sản bảo đảm gần như vô giá trị, trong khi khả năng thu hồi nợ từ Kingold rất hạn chế. Tổng thiệt hại được ước tính vào khoảng 14-16 tỉ nhân dân tệ, riêng Minsheng Trust là một trong những đơn vị chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Tác động không dừng ở các tổ chức cho vay. Hàng nghìn nhà đầu tư mua các sản phẩm tín thác có liên quan cũng đứng trước nguy cơ mất vốn khi những khoản đầu tư vốn được quảng bá là có tài sản bảo đảm bằng vàng bỗng trở thành các khoản nợ khó đòi.

Trên thị trường chứng khoán Mỹ, cổ phiếu Kingold lao dốc ngay sau khi vụ việc bị phanh phui rồi bị hủy niêm yết. Giá trị vốn hóa của doanh nghiệp gần như bốc hơi hoàn toàn, trong khi các cổ đông quốc tế gần như không còn cơ hội thu hồi vốn.

Vụ việc cũng đẩy các công ty bảo hiểm vào thế khó. Một số hợp đồng bảo hiểm từng được xem là lớp bảo vệ cuối cùng cho các khoản vay nay trở thành đối tượng tranh chấp pháp lý. Tòa án xác định nhiều doanh nghiệp bảo hiểm có thiếu sót trong quy trình thẩm định, song cũng cho rằng bên cho vay cần chia sẻ trách nhiệm vì đã dựa quá nhiều vào bảo hiểm thay vì tự kiểm tra tài sản.

Điều đáng chú ý là thị trường vàng quốc tế gần như không chịu tác động đáng kể. Thời điểm đó, đại dịch Covid-19 khiến nhu cầu trú ẩn tăng mạnh, giúp giá vàng tiếp tục đi lên. Tuy nhiên, trong ngành tài chính Trung Quốc, cách thức quản lý vàng thế chấp đã thay đổi rõ rệt.

Nhiều ngân hàng và công ty tín thác bắt đầu yêu cầu giám định độc lập, kiểm tra ngẫu nhiên hoặc lấy mẫu vật lý đối với vàng thế chấp. Một số tổ chức còn thay đổi hoàn toàn quy trình lưu ký, hạn chế phụ thuộc vào chứng nhận của bên thứ ba.

Ảnh hưởng của vụ Kingold cũng lan sang thị trường vốn quốc tế. Cùng với bê bối kế toán của Luckin Coffee, sự việc làm gia tăng nghi ngờ đối với chất lượng báo cáo tài chính của nhiều doanh nghiệp Trung Quốc niêm yết tại Mỹ. Các cơ quan quản lý Mỹ sau đó tăng cường yêu cầu về kiểm toán, minh bạch thông tin và khả năng tiếp cận hồ sơ tài chính của doanh nghiệp nước ngoài.

Nhìn thấy gì từ vụ bê bối?

Điều khiến vụ Kingold đáng chú ý hơn là hầu như mọi mắt xích trong chuỗi kiểm soát đều tin rằng sẽ có một đơn vị khác chịu trách nhiệm kiểm chứng.

Ngân hàng tin vào kết quả thẩm định. Đơn vị thẩm định tin vào hồ sơ doanh nghiệp. Công ty bảo hiểm dựa vào các chứng nhận chất lượng. Nhà đầu tư lại đặt niềm tin vào uy tín của doanh nghiệp niêm yết trên NASDAQ. Khi tất cả cùng tin rằng quy trình đã đủ chặt chẽ, những lớp phòng vệ tưởng như vững chắc lại trở nên mong manh.

Đối với nhà đầu tư, vụ việc cho thấy tài sản thế chấp không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối. Giá trị của tài sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi quy trình kiểm định độc lập đủ chặt chẽ và minh bạch. Một doanh nghiệp sở hữu thương hiệu lớn, được kiểm toán hoặc niêm yết trên sàn quốc tế cũng chưa thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ gian lận.