Trong khi chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định các kênh đàm phán với Iran vẫn được duy trì, thực tế chiến trường và các tín hiệu từ Tehran cho thấy khoảng cách giữa hai bên còn rất lớn.

Song song đó, việc Mỹ tăng cường hiện diện quân sự đang làm dấy lên lo ngại về một kịch bản leo thang nguy hiểm hơn, đặc biệt là khả năng xảy ra chiến dịch trên bộ. Ở trung tâm của toàn bộ cuộc khủng hoảng là eo biển Hormuz, điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi mọi biến động đều lan rộng ra toàn cầu.

Đàm phán tồn tại trên lời nói, bế tắc hiện hữu trên thực tế

Nhà Trắng duy trì thông điệp rằng đối thoại vẫn đang diễn ra. Theo Karoline Leavitt, các cuộc trao đổi gần đây mang tính xây dựng và cho thấy Iran có thể đang tìm kiếm một lối thoát. Tổng thống Trump cũng nhiều lần nhấn mạnh Tehran muốn đạt thỏa thuận dù chưa sẵn sàng thừa nhận công khai.

Tuy nhiên, lập trường chính thức từ Iran lại đi theo hướng ngược lại. Truyền thông nhà nước nước này bác bỏ đề xuất từ Washington và đưa ra các điều kiện riêng. Trong đó có yêu cầu Mỹ và Israel chấm dứt tấn công, bồi thường thiệt hại chiến tranh và công nhận quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz. Những yêu cầu này mang tính nền tảng, chạm trực tiếp vào lợi ích chiến lược của Mỹ và đồng minh nên rất khó dung hòa.

Thực tế chiến trường càng củng cố sự hoài nghi về khả năng đột phá ngoại giao. Các đợt không kích của Israel vào những khu vực như Isfahan vẫn tiếp diễn, trong khi Iran duy trì các cuộc tấn công đáp trả vào mục tiêu liên quan tới Mỹ tại Iraq và các khu vực lân cận. Nhịp độ xung đột không cho thấy dấu hiệu hạ nhiệt, khiến các tuyên bố về đàm phán mang tính chính trị nhiều hơn là phản ánh tiến triển thực chất.

Một yếu tố quan trọng khác là thời hạn mà ông Trump đặt ra cho Iran nhằm đạt được thỏa thuận. Khi thời gian rút ngắn, áp lực chính trị tăng lên, khả năng xuất hiện một thỏa thuận mang tính biểu tượng có thể cao hơn. Tuy vậy, khoảng cách về mục tiêu cốt lõi khiến bất kỳ thỏa thuận nào nếu đạt được cũng khó bền vững.

Mỹ tăng quân và bóng đen của chiến tranh trên bộ

Trong khi ngoại giao chưa có tiến triển rõ ràng, các động thái quân sự của Mỹ lại gia tăng đáng kể. Lầu Năm Góc đã điều hai đơn vị viễn chinh của Thủy quân Lục chiến cùng hơn 1.000 binh sĩ từ Sư đoàn Dù 82 tới khu vực. Quy mô này chưa đủ để mở một chiến dịch lớn, nhưng đủ để làm thay đổi cán cân rủi ro.

Các nhà phân tích quân sự đưa ra ba kịch bản chính cho việc sử dụng lực lượng Mỹ. Kịch bản thứ nhất là kiểm soát đảo Kharg, nơi xử lý phần lớn xuất khẩu dầu của Iran. Kịch bản thứ hai là tham gia vào chiến dịch nhằm kiểm soát vật liệu hạt nhân. Kịch bản thứ ba là triển khai lực lượng ven biển để phá vỡ khả năng kiểm soát Hormuz của Iran.

Theo Michael O’Hanlon, cả ba phương án đều rủi ro cao và khó đạt được lợi ích rõ ràng trong ngắn hạn. Việc chuyển từ chiến dịch không kích sang chiến tranh trên bộ sẽ làm giảm lợi thế công nghệ và gia tăng nguy cơ thương vong.

Những lo ngại này không chỉ xuất hiện trong giới chuyên gia mà còn lan sang chính trường Mỹ. Một số nghị sĩ cảnh báo nguy cơ lặp lại các cuộc chiến kéo dài trước đây, đặc biệt trong bối cảnh chiến trường hiện đại đã thay đổi đáng kể với sự phổ biến của drone và các hình thức tác chiến phi đối xứng.

Iran cũng phát đi tín hiệu răn đe mạnh mẽ. Nước này tuyên bố sẽ trả đũa quy mô lớn nếu Mỹ triển khai lực lượng trên bộ, bao gồm khả năng rải thủy lôi trên diện rộng tại Vịnh Ba Tư. Điều này không chỉ làm gia tăng rủi ro quân sự mà còn trực tiếp đe dọa tuyến vận tải năng lượng toàn cầu.

Hormuz: Điểm nghẽn chiến lược và công cụ gây sức ép

Eo biển Hormuz tiếp tục là tâm điểm của cuộc khủng hoảng. Đây là tuyến đường vận chuyển khoảng một phần năm sản lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Không có tuyến thay thế hiệu quả khiến bất kỳ gián đoạn nào cũng tạo ra cú sốc lớn.

Iran đã tận dụng lợi thế địa lý để biến Hormuz thành đòn bẩy chiến lược. Việc xem xét áp phí quá cảnh đối với tàu thuyền là bước đi nhằm hợp thức hóa quyền kiểm soát, đồng thời tạo nguồn thu trong bối cảnh bị trừng phạt. Trên thực tế, một số tàu đã phải trả phí lên tới hàng triệu USD mỗi chuyến để được đảm bảo an toàn.

Cùng lúc, việc hạn chế tàu thuyền qua lại đã khiến dòng chảy năng lượng toàn cầu bị gián đoạn. Phần lớn các hãng vận tải biển tránh khu vực này do rủi ro cao, chỉ một số tàu có liên hệ với Iran hoặc được đảm bảo an ninh mới tiếp tục hành trình.

Hệ quả là giá dầu tăng mạnh. Dầu Brent có thời điểm vượt 114 USD mỗi thùng và vẫn duy trì xu hướng tăng. Những kịch bản cực đoan hơn thậm chí tính tới khả năng giá dầu chạm mốc 200 USD nếu gián đoạn kéo dài.

Vì sao Hormuz khó mở lại ngay cả khi ngừng bắn?

Một điểm đáng chú ý là việc chấm dứt giao tranh không đồng nghĩa với việc Hormuz sẽ ngay lập tức hoạt động bình thường. Ngay cả khi có lệnh ngừng bắn, các yếu tố rủi ro vẫn tồn tại.

Trước hết là tâm lý của các hãng vận tải. Sau nhiều tuần đối mặt với tên lửa và drone, phần lớn chủ tàu sẽ không sẵn sàng quay lại nếu chưa có đảm bảo an ninh rõ ràng. Chi phí bảo hiểm chiến tranh tăng cao cũng là rào cản lớn.

Thứ hai là nguy cơ từ thủy lôi. Nếu Iran triển khai mìn tại khu vực, việc rà phá có thể mất nhiều tuần. Đây là điều kiện tiên quyết trước khi bất kỳ hoạt động vận tải quy mô lớn nào có thể khôi phục.

Thứ ba là nhu cầu về các chiến dịch hộ tống hải quân. Các chuyên gia cho rằng việc bảo vệ tàu thương mại sẽ cần sự tham gia của nhiều quốc gia. Hải quân Mỹ có thể đóng vai trò trung tâm, nhưng không đủ nguồn lực để bảo vệ toàn bộ lưu lượng tàu như thời bình.

Ngay cả trong trường hợp có lực lượng hộ tống, hiệu quả cũng có giới hạn. Không gian hẹp của eo biển khiến tàu thuyền dễ trở thành mục tiêu. Các cuộc tấn công “bầy đàn” bằng drone hoặc tên lửa từ bờ biển Iran có thể gây áp lực lớn lên hệ thống phòng thủ.

Những diễn biến tại Hormuz đã nhanh chóng lan sang thị trường toàn cầu. Giá năng lượng tăng kéo theo chi phí vận tải và sản xuất, làm gia tăng áp lực lạm phát. Giá phân bón cũng bị đẩy lên do chi phí đầu vào tăng, làm dấy lên lo ngại về an ninh lương thực.

Quan hệ giữa các cường quốc cũng chịu tác động. Việc hoãn cuộc gặp giữa ông Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình cho thấy xung đột đang ảnh hưởng tới chương trình nghị sự rộng hơn. Iran là đối tác năng lượng quan trọng của Trung Quốc nên bất kỳ biến động nào cũng tác động tới Bắc Kinh.

Ở cấp khu vực, các quốc gia vùng Vịnh bắt đầu cân nhắc vai trò của mình. Một số nước có thể tham gia sâu hơn nếu lợi ích cốt lõi bị đe dọa. Trong khi đó, châu Âu thúc đẩy giải pháp ngoại giao nhằm tránh một cuộc chiến mở rộng.

Triển vọng: ổn định mong manh và rủi ro kéo dài

Tổng thể, cuộc khủng hoảng hiện nay đang ở trạng thái “lưng chừng”. Ngoại giao chưa sụp đổ hoàn toàn nhưng chưa đủ mạnh để chấm dứt xung đột. Quân sự chưa leo thang thành chiến tranh toàn diện nhưng rủi ro tăng lên từng ngày.

Việc Mỹ tăng quân tạo ra áp lực đối với Iran, đồng thời mở ra khả năng leo thang ngoài ý muốn. Trong khi đó, Tehran vẫn giữ đòn bẩy Hormuz như một công cụ chiến lược quan trọng.

Ngay cả trong kịch bản tích cực nhất với một thỏa thuận tạm thời, việc khôi phục hoàn toàn ổn định tại Hormuz sẽ cần thời gian và nguồn lực lớn. Điều này đồng nghĩa với việc thị trường năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục biến động trong trung hạn.