Quỹ đầu tư vốn từ lâu là một trong những định chế tài chính quan trọng của thị trường vốn hiện đại. Tại các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh hay Nhật Bản, phần lớn tài sản của người dân được quản lý thông qua các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và các tổ chức tài chính chuyên nghiệp.

Tại Việt Nam, sự phát triển của ngành quỹ vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng của nền kinh tế. Theo thống kê của FiinGroup, tổng giá trị tài sản ròng của các quỹ đầu tư chứng khoán chỉ tương đương khoảng 0,7% GDP. Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở nhận thức của nhà đầu tư, mà còn xuất phát từ đặc điểm của thị trường chứng khoán Việt Nam.

Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân chính là do nhà đầu tư thiếu kiến thức tài chính hoặc chưa tin tưởng vào các quỹ đầu tư. Tuy nhiên, đây chỉ là những yếu tố bề mặt. Thực tế, sự phát triển của các quỹ đầu tư thường là kết quả của một thị trường tài chính đa dạng và phức tạp. Khi thị trường còn đơn giản, nhà đầu tư cá nhân hoàn toàn có thể tự mình tham gia đầu tư mà không cần đến sự hỗ trợ của các tổ chức quản lý tài sản chuyên nghiệp.

Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam chủ yếu xoay quanh cổ phiếu niêm yết và một số sản phẩm phái sinh cơ bản. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa thực sự phát triển sâu rộng, các quỹ đầu tư bất động sản (REITs) còn hạn chế, trong khi các sản phẩm tài chính cấu trúc, quỹ phòng hộ (hedge fund), quỹ hàng hóa hay các công cụ đầu tư xuyên biên giới gần như chưa phổ biến. Điều này khiến cơ hội đầu tư tương đối đơn giản và dễ tiếp cận đối với nhà đầu tư cá nhân.

Trong một thị trường như vậy, nhiều nhà đầu tư đặt câu hỏi: “Tại sao phải trả phí cho quỹ đầu tư khi tôi có thể tự mua những cổ phiếu lớn và quen thuộc?”.

Chính sự đơn giản của thị trường làm giảm nhu cầu sử dụng dịch vụ quản lý tài sản chuyên nghiệp. Khi một cá nhân chỉ cần nghiên cứu vài chục doanh nghiệp niêm yết lớn là đã có thể xây dựng danh mục đầu tư tương đối hiệu quả, vai trò của quỹ đầu tư khó có thể được phát huy đầy đủ.

Ngược lại, tại các thị trường phát triển, số lượng sản phẩm đầu tư vô cùng phong phú. Nhà đầu tư phải lựa chọn giữa cổ phiếu, trái phiếu, ETF, hàng hóa, bất động sản, phái sinh, ngoại hối, sản phẩm cấu trúc và nhiều chiến lược đầu tư khác nhau. Khi số lượng tài sản tăng lên và mối quan hệ giữa các loại tài sản ngày càng phức tạp, việc tự quản lý danh mục trở nên khó khăn, đòi hỏi lượng lớn kiến thức, thời gian và nguồn lực phân tích. Chính trong môi trường đó, các quỹ đầu tư trở thành trung gian tài chính không thể thiếu.

Bên cạnh sự đa dạng hóa sản phẩm tài chính, đầu tư định lượng (quantitative Investment) cũng là một yếu tố quan trọng phản ánh trình độ phát triển của ngành quỹ đầu tư. Đầu tư định lượng sử dụng dữ liệu lớn, toán học, thống kê, trí tuệ nhân tạo và các thuật toán để tìm kiếm cơ hội đầu tư, xây dựng danh mục và quản trị rủi ro. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ phát huy hiệu quả khi thị trường có quy mô đủ lớn, thanh khoản cao và sở hữu khối lượng dữ liệu phong phú.

Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, thị trường vẫn còn tương đối đơn giản và chưa tạo ra đủ nhiều cơ hội để các mô hình định lượng khai thác hiệu quả. Số lượng sản phẩm tài chính còn hạn chế, nhiều phân khúc thị trường chưa phát triển đầy đủ và hành vi nhà đầu tư cá nhân vẫn chi phối biến động giá trong ngắn hạn. Do đó, phân tích cơ bản và kinh nghiệm của nhà quản lý quỹ vẫn đóng vai trò chủ đạo.

Tuy nhiên, khi thị trường chứng khoán Việt Nam ngày càng phát triển với sự xuất hiện của nhiều loại tài sản mới như ETF chuyên biệt, quỹ REITs, trái phiếu doanh nghiệp chất lượng cao, sản phẩm phái sinh đa dạng và các công cụ đầu tư hiện đại, đầu tư định lượng sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp các quỹ nâng cao hiệu quả hoạt động. Lúc đó, lợi thế cạnh tranh của quỹ không còn đến từ việc “biết thông tin” nhiều hơn nhà đầu tư cá nhân mà đến từ khả năng xử lý dữ liệu, xây dựng mô hình và quản trị danh mục trên quy mô lớn.

Từ góc độ đó có thể thấy rằng, đầu tư định lượng không phải là động lực chính tạo ra sự phát triển của ngành quỹ, mà là hệ quả của một thị trường đã đạt được mức độ phát triển cao hơn. Thị trường càng đa dạng và phức tạp thì nhu cầu sử dụng các công cụ định lượng càng lớn, từ đó thúc đẩy sự xuất hiện của các quỹ đầu tư chuyên nghiệp với trình độ công nghệ và năng lực phân tích vượt trội.

Để phát triển ngành quỹ đầu tư tại Việt Nam, giải pháp quan trọng nhất không chỉ là nâng cao nhận thức của nhà đầu tư mà còn phải thúc đẩy sự đa dạng hóa và gia tăng chiều sâu của thị trường tài chính. Cần mở rộng thị trường trái phiếu, phát triển các quỹ bất động sản, đa dạng hóa sản phẩm phái sinh, khuyến khích hình thành các ETF chuyên biệt và từng bước xây dựng hệ sinh thái dữ liệu tài chính hiện đại. Khi thị trường ngày càng sâu rộng và phức tạp hơn, vai trò của các quỹ đầu tư sẽ tự nhiên được nâng cao.

Xét cho cùng, quỹ đầu tư không phải là nguyên nhân khiến thị trường phát triển trước, mà thường là hệ quả của một thị trường tài chính đã đạt đến mức độ đa dạng và phức tạp nhất định. Muốn ngành quỹ đầu tư phát triển mạnh tại Việt Nam, cần xây dựng một thị trường chứng khoán có chiều sâu, nhiều loại tài sản và cơ hội đầu tư khác nhau. Trong tiến trình đó, đầu tư định lượng sẽ dần trở thành công cụ cốt lõi giúp các quỹ khai thác hiệu quả sự phức tạp của thị trường, tạo ra lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn cho nền kinh tế.

*Trần Tuấn Anh là chuyên viên phân tích thị trường chứng khoán từ năm 1996, nguyên trưởng phòng giám sát, ủy viên hội đồng quản trị ban kiểm soát của HoSE, phó đại diện văn phòng ủy ban chứng khoán tại Hồ Chí Minh.