Từ Bad Bunny đến rap Trung Quốc, âm nhạc bản địa đang vươn ra toàn cầu

Những con búp bê Labubu lắc lư, va nhẹ vào những chiếc túi Chanel của nhóm dân chơi club tại MGM Cotai ở Macau. Nụ cười tinh quái trên gương mặt chúng như phản chiếu hính nét mặt của chủ nhân, khi họ nhún nhảy theo tiếng nhạc xập xình trên sàn diễn.

“Lai cai!” rapper Skai Isyourgod hét lớn, tay đấm mạnh vào ngực.

“Lai!” đám đông đồng thanh đáp lại.

“Lai cai!” anh gọi thêm lần nữa.

“Lai!” tiếng hô vang dội cả căn phòng.

Điệp khúc “Riches come!” trong bản hit Stacks from All Sides của Skai mang đậm chất hip-hop quen thuộc. Điều ít quen thuộc hơn nằm ở chính người thể hiện nó. Skai, tên nghệ danh tiếng Trung là Lan Lao, đã mang đến bữa tiệc sau buổi diễn ở Macau của rapper Mỹ Travis Scott vào tháng 10 một thứ âm nhạc gây nghiện: Rap phong cách Memphis hòa trộn cùng vần điệu tiếng Quan Thoại, Quảng Đông và Khách Gia. Với những ca khúc hấp dẫn như Blueprint Supreme hay Karma Code, anh gần như xuất hiện khắp nơi ở Trung Quốc, từ các trào lưu nhảy trên mạng xã hội cho đến quảng cáo của Alipay. Nhưng sức hút của Skai không chỉ dừng lại trong nước.

Kể từ khi phát hành EP vào tháng 7, lượng người nghe hàng tháng của Skai trên Spotify đã vượt cả Châu Kiệt Luân, tượng đài lâu năm của làng nhạc pop châu Á. Khác với Châu Kiệt Luân, người chủ yếu nổi tiếng trong cộng đồng nói tiếng Hoa trên toàn thế giới, Skai là một ví dụ hiếm hoi về sự giao thoa giữa văn hóa Trung Quốc và thế giới bên ngoài. Trong tháng 11 và 12, anh thực hiện tour diễn Bắc Mỹ qua 11 thành phố, sau hàng chục đêm diễn ở Sydney, Jakarta và London. Âm nhạc của Skai chinh phục được cả những khán giả không hiểu tiếng Trung. Như một bình luận trên TikTok viết: “Hiểu 0%, vibe 100%.”

Sự thăng tiến của Skai không chỉ là câu chuyện thành công cá nhân, mà nó còn phản ánh cả một sự thay đổi lớn trong kỷ nguyên streaming: Những thứ âm nhạc mang bản sắc địa phương rõ nét nhất, gắn chặt với giọng điệu, không gian và chất liệu văn hóa cụ thể, lại đang phát triển mạnh mẽ nhất. Xu hướng này trái ngược với một giả định lâu nay của ngành công nghiệp âm nhạc rằng nghệ sĩ ngoài phương Tây muốn vươn ra toàn cầu thì phải từ bỏ bản sắc của mình.

Tính chân thực văn hóa

Suốt nhiều năm qua, các siêu sao K-pop như BTS hay Blackpink vẫn khai thác thế mạnh của nhạc pop phương Tây. Khi Hybe ra mắt nhóm nữ toàn cầu Katseye, còn nhạc phim KPop Demon Hunters gần như được hát hoàn toàn bằng tiếng Anh, câu hỏi “thế nào mới được gọi là K-pop” vẫn tiếp tục gây tranh cãi. Nhưng giờ đây, một logic khác đang dần chiếm ưu thế: Những nghệ sĩ vươn ra toàn cầu không cần phải xóa nhòa đi bản sắc của mình; trái lại, họ cần đẩy bản sắc ấy lên rõ nét hơn bao giờ hết.

Không ai cho thấy điều này rõ ràng hơn Bad Bunny. Với 19,8 tỉ lượt nghe, anh là nghệ sĩ được stream nhiều nhất trên Spotify năm 2025, lần thứ tư giữ ngôi vị này. Dù nói tiếng Anh trôi chảy, ngôi sao trap Puerto Rico chỉ biểu diễn bằng tiếng Tây Ban Nha và thậm chí còn chọn tổ chức một chuỗi đêm diễn dài ngày ở San Juan mùa Hè năm ngoái, thay vì lưu diễn quốc tế.

Việc Bad Bunny được công bố sẽ trình diễn tại Super Bowl Halftime Show ngày 8.2.2025 đã tạo ra một làn sóng meme. Không chỉ là chuyện “học tiếng Tây Ban Nha”, nhiều người còn nói về thứ tiếng lóng Caribe đặc sệt của anh, đến mức đôi khi ngay cả người bản ngữ cũng khó theo kịp. Quyết định này cho thấy một sự thay đổi trong cách thế giới nhìn nhận những giọng nói và âm sắc từng bị coi là “không chuẩn”.

“Gen Z và những khán giả trẻ hơn thực sự đang tìm kiếm và ưu tiên tính chân thực văn hóa,” Laura Fisher, chuyên gia phân tích ngành giải trí tại MIDiA Research, nhận định.

Trong báo cáo tháng 6 mang tên International Success for Local Language Artists, Fisher dẫn chứng sự thành công toàn cầu của nhóm rap nói tiếng Gaelic Kneecap, ban nhạc rock Ý Måneskin và rapper drill gốc Tây Ban Nha – Morocco Morad để cho thấy ngôn ngữ đã không còn là rào cản nữa. Theo bà, sự “đặc thù đến đặc biệt” tạo cảm giác mới mẻ và giúp nghệ sĩ trở nên nổi bật giữa một ngành âm nhạc đang ngày càng bị thuật toán đồng hóa.

Ca sĩ Tây Ban Nha Rosalía cũng đang thử nghiệm logic này với album Lux phát hành tháng 11. Album được giới phê bình đánh giá cao và cô đã sử dụng giọng hát bằng 13 ngôn ngữ khác nhau. “Có hình ảnh về Tây Ban Nha, về đời sống Công giáo,” Fisher nói. “Nó mở ra cánh cửa văn hóa cho những khán giả mới, thay vì xóa nhòa nó đi.”

“Chúng ta đang chứng kiến sự xuất hiện của một thế hệ người nghe thực sự không biên giới, không còn bận tâm đến những ranh giới về ngôn ngữ hay địa lý,” James Foley, phụ trách chiến lược biên tập toàn cầu của Spotify, cho biết.

Ông dự đoán xu hướng này sẽ tăng tốc trong năm 2026, với “nhiều nghệ sĩ châu Á bứt phá ra toàn cầu hơn, trên một phổ phong cách và âm thanh rộng hơn”, trong đó có rapper Nhật Bản Yuki Chiba và ban nhạc indie soul Indonesia Thee Marloes.

Skai, 26 tuổi, đưa những nhịp điệu u tối, lo-fi của hip-hop Memphis vào không gian âm thanh miền Đông Nam Trung Quốc, đan xen các đoạn trích tuồng Quảng Đông, nhạc cụ truyền thống và những câu châm ngôn mang đậm màu sắc triết lý. Video Blueprint Supreme dẫn người xem qua những địa điểm biểu tượng của Hong Kong như trường đua Happy Valley hay tiệm trà Lin Heung. Trong ca khúc thôi miên Nin Jiom, anh rap về Pei Pa Koa, một thương hiệu siro ho truyền thống của Trung Quốc, gần đây bất ngờ được các ngôi sao phương Tây ưa chuộng.

Đêm diễn ra buổi diễn của Travis Scott, Mona, một cư dân Quảng Châu chỉ tiết lộ tên riêng đã bỏ lỡ phần lớn chương trình vì kẹt xe. Nhưng tấm vé VIP vẫn giúp cô vào được buổi tiệc sau buổi diễn. “Beat thì giống nhau cả thôi,” cô nói, mái tóc dài ngang eo, diện bộ váy ôm sát khi thả mình theo flow của Skai. “Tôi đến từ Tanzania, nhưng vẫn vibe được.”

Kevin Poon, doanh nhân văn hóa Hong Kong, người có mặt trong buồng DJ tối hôm đó, cho rằng sự trỗi dậy của mumble rap suốt thập niên qua, với những cái tên như Future, Lil Uzi Vert hay 21 Savage, đã khiến khán giả quen với việc không quá chú ý vào ca từ.

“Thực ra cũng chẳng nghe rõ họ đang nói gì đâu,” Poon nói. “Quan trọng là beat hay, nhịp tốt. Ngôn ngữ nào cũng chẳng quá quan trọng.”

Đa dạng ngôn ngữ

Skai, tên thật là Trần Tự Khải, đến từ Huệ Châu, một thành phố khoảng 6 triệu dân ở tỉnh Quảng Đông. Ngày nay, Huệ Châu là trung tâm sản xuất pin lithium-ion, đồng thời cũng là nơi có núi La Phù, một thánh địa của Đạo giáo và Phật giáo. Những yếu tố này thấm đẫm trong âm nhạc của anh.

Skai từng theo học chuyên ngành biểu diễn âm nhạc tại một trường đại học ở Tứ Xuyên, sau đó làm việc tại công ty điện lực trong thời gian ngắn. Có thời điểm, anh còn bán tương ớt Laoganma qua livestream trước khi quyết định theo đuổi con đường rap. Sau khi thử nghiệm emo rap và nhiều phong cách khác, cuối cùng Skai cũng tìm ra chất nhạc của riêng mình.

“Tôi từng không ngừng sao chép âm nhạc của châu Âu và Mỹ,” Skai nói trong một cuộc phỏng vấn với truyền thông Trung Quốc. “Nhưng dù có bắt chước thế nào, nó vẫn không đúng. Đó không phải là tôi.”

Bước ngoặt đến khi anh tìm được thứ mà Lương Huệ Mẫn, nhà ngôn ngữ học và phó giáo sư tại Đại học Bách khoa Hong Kong, gọi là một “bản ghép giọng miền Nam độc đáo”. Skai kết hợp cách phát âm từ Quảng Tây, Phúc Kiến, Hải Nam, thậm chí cả các cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á.

Yan Jiayun, giám đốc nội dung mạng xã hội của Radii, nền tảng trực tuyến theo dõi văn hóa giới trẻ châu Á, cho rằng Skai mang đến điều gì đó mới mẻ ngay cả với người nghe Trung Quốc. Thứ tiếng Quảng Đông bằng phẳng, pha giọng Khách Gia của anh “thôn dã” hơn so với tiếng Quảng Đông ở Hong Kong. Chính điều đó khiến Yan tò mò và tìm hiểu sâu hơn về người Khách Gia, một nhóm người Hán có bản sắc, ngôn ngữ và văn hóa rất riêng.

“Tôi có cảm giác mình không chỉ đang xem họ rap,” Yan nói. “Tôi đang chứng kiến cả một mảnh đất của văn hóa dần xuất hiện trước mắt.”

Với cộng đồng người Hoa hải ngoại, âm nhạc của Skai lại khơi gợi một nỗi hoài niệm rất mạnh mẽ. Nhiều gia đình rời Trung Quốc trước khi tiếng Phổ thông được chọn làm ngôn ngữ chung, nên họ chưa bao giờ thực sự được học tiếng này. Vì thế, việc nghe một nghệ sĩ biểu diễn bằng thứ tiếng khác ngoài Phổ thông có thể mang lại cảm giác như được trở về nhà.

Andrew Chau, doanh nhân người Mỹ gốc Hoa và là người sáng lập chuỗi trà sữa Boba Guys, đã xem Skai biểu diễn tại San Francisco vào tháng 11. Chất giọng pha trộn của Skai khiến anh nhớ đến cách lên xuống giọng đặc trưng của cha mình, một người gốc Quảng Châu. Chau cũng ấn tượng với phần lời mang tính triết lý của Skai, thứ mà anh mô tả là “những lời nhắn nhủ về một cuộc sống an hòa và thịnh vượng”. Lấy cảm hứng từ Đạo giáo, Phật giáo và cả tư tưởng Nho giáo, âm nhạc của Skai mang lại cảm giác rất chân thật về mặt văn hóa.

Từ lâu, hip-hop Trung Quốc, nhất là ở giai đoạn đầu, thường bị phê bình chỉ là sản phẩm sao chép. Nó vay mượn từ âm thanh của rap Mỹ, nhưng lại thiếu những trải nghiệm sống đã làm nên tên tuổi của thể loại này, như bất công chủng tộc, bạo lực cảnh sát hay đời sống nội đô. Ngược lại, Skai kết hợp thành ngữ văn chương với ngôn ngữ đường phố đầy thô ráp và chạm tới nhiều chủ đề, từ nỗi lo kinh tế hậu đại dịch của giới trẻ Trung Quốc cho đến các nghi thức tôn giáo.

Trên các sân khấu âm nhạc toàn cầu, nghệ sĩ đang ngày càng nhận ra sức mạnh của việc trở nên nổi trội hơn thay vì chung chung hơn về nơi mình xuất thân. Với các nghệ sĩ Trung Quốc, lợi thế còn lớn hơn nhiều vì quy mô thị trường trong nước mang lại cho họ lợi thế đặc biệt, khiến họ không nhất thiết phải bận tâm đến chuyện vươn ra toàn cầu.

Trớ trêu thay, chính việc không mấy bận tâm đến chuyện “xuất khẩu” lại có thể giúp âm nhạc của họ chạm tới khán giả quốc tế, dù nghệ sĩ đó có nổi tiếng hay không.

“Tôi chưa từng thấy điều gì như thế,” Chau nói, nhớ lại đêm diễn ở San Francisco. “Khán phòng chật kín, đông đến mức tôi có cảm giác những bức tường cũng sắp rung lên. Vậy mà đó chỉ là một rapper Trung Quốc vô danh nào đó sang Mỹ biểu diễn.”