Trung Quốc đang ráo riết tìm cách đánh thuế khối tài sản khổng lồ của công dân ở nước ngoài chưa được kê khai, khi áp lực thâm hụt ngân sách ngày càng lớn.

Tuy nhiên, chiến dịch truy thu này vẫn bộc lộ nhiều điểm yếu. Chính quyền địa phương có thể xác định ai đang cất tiền ở nước ngoài, nhưng phần lớn vẫn không nắm được quy mô thực sự của các khoản tài sản đó.

Chiến dịch truy thu dựa vào việc sử dụng “dữ liệu lớn” tại nhiều địa phương, từ Bắc Kinh đến Thâm Quyến, để truy tìm người trốn thuế. Nhà chức trách yêu cầu ngày càng nhiều người dân tự khai báo toàn bộ khoản thu nhập ở nước ngoài trong giai đoạn 2022–2024. Động thái này đã kéo theo làn sóng tìm kiếm chuyên gia tư vấn thuế và quản lý tài sản, cùng nỗi lo về việc nên khai đến đâu.

Quy mô dòng vốn đầu tư ra nước ngoài rất khó có thể đo lường chính xác. Theo một chỉ số do Bloomberg Intelligence xây dựng, trong 11 tháng tính từ đầu năm 2025 có khoảng 940 tỉ USD “tiền nóng” rời khỏi Trung Quốc. Mức này đang trên đà trở thành mức rút vốn theo năm lớn thứ hai kể từ khi dữ liệu bắt đầu được theo dõi vào năm 2006.

Tom, làm việc cho một công ty công nghệ tại Bắc Kinh, được cán bộ thuế địa phương liên hệ vào tháng 8. Điều khiến anh bất ngờ là họ yêu cầu anh tự tính số thuế phải nộp, dựa trên mức 20% áp lên lãi vốn và cổ tức, kèm theo khoản phạt nộp chậm.

Cuối cùng, Tom nộp hơn 100.000 Nhân dân tệ, tương đương khoảng 14.000 USD, rồi chuyển 2 triệu Nhân dân tệ đang đầu tư vào cổ phiếu tại Hong Kong về một kênh chính thức hơn. Dù vậy, anh vẫn chưa biết phải xử lý ra sao với số tiền gần 300.000 USD đang nằm trong cổ phiếu Mỹ.

“Cảm giác rất siêu thực,” Tom nói, chỉ đồng ý nêu tên riêng vì tính nhạy cảm của vấn đề. “Họ hoàn toàn không biết con số thực tế phải là bao nhiêu.”

Theo một tài liệu mà Bloomberg News tiếp cận được, nhà đầu tư hiện phải liệt kê chi tiết thu nhập và các khoản đầu tư ở nước ngoài, tự tính số thuế còn thiếu trong giai đoạn 2022–2024, đồng thời cam kết chịu trách nhiệm pháp lý đối với các bản tự kê khai nộp cho cơ quan thuế.

Những người không hoàn thành nghĩa vụ sẽ đối mặt với áp lực lớn hơn từ tháng 3, khi một quy định mới cho phép chính quyền công khai danh tính trong các trường hợp nợ thuế quá hạn trên các kênh công cộng, trong đó có truyền thông.

Theo những người am hiểu vấn đề, cơ chế tự khai báo, được xem là một biện pháp mềm hơn so với thanh tra chính thức, trước đây chủ yếu áp dụng với doanh nghiệp thay vì với cá nhân. Hình thức này thường đi kèm một quyết định hành chính, đóng vai trò cảnh báo và yêu cầu khắc phục. Trong khi đó tại Mỹ, chính quyền khuyến khích người nộp thuế tự nguyện khai báo vi phạm để giảm nguy cơ bị truy cứu hình sự.

Tổng cục Thuế vụ Quốc gia Trung Quốc không phản hồi yêu cầu bình luận của Bloomberg News.

Jeff, một nhà đầu tư tự do tại Hàng Châu, cho biết anh đã chuẩn bị tâm lý khi nhận được tin nhắn từ cơ quan thuế vào năm ngoái. Trước đó, bạn bè anh ở Thượng Hải cũng đã bị liên hệ.

Người đàn ông 40 tuổi này tự tính toán nghĩa vụ thuế và nộp khoảng 20.000 Nhân dân tệ cho khoản cổ tức từ cổ phiếu Mỹ và lãi suất tiền gửi ở nước ngoài. Dù thừa nhận nhà chức trách vẫn đang rất chật vật trong việc xác định đầy đủ quy mô khối tài sản hải ngoại, anh không tin rằng các biện pháp này sẽ mãi dậm chân tại chỗ.

“Nếu năm ngoái công cụ của họ chỉ như một con dao cùn, thì năm nay nó đã được mài sắc,” Jeff nói.

Cuộc săn thuế đã mang lại những kết quả ban đầu. Doanh thu thuế thu nhập cá nhân của Trung Quốc tăng 11,5% so với năm 2024, lên mức kỷ lục 1,47 ngàn tỉ Nhân dân tệ trong 11 tháng đầu năm ngoái, theo số liệu chính thức.

Tuy nhiên, tổng thu ngân sách của chính phủ lại giảm 0,2% trong cùng kỳ, khi nguồn thu từ hoạt động bán đất lao dốc tiếp tục gây sức ép lên ngân khố. Áp lực này, cùng với yêu cầu kiềm chế nợ chính quyền địa phương, khiến Trung Quốc phải thu hẹp hỗ trợ tài khóa cho nền kinh tế trong thời gian gần đây. Tổng chi tiêu công chính thức đã giảm tháng thứ hai liên tiếp vào tháng 11.

Thâm hụt ngân sách chung đạt gần 10 ngàn tỉ Nhân dân tệ trong 11 tháng đầu năm 2025, cao hơn khoảng 18% so với cùng kỳ năm trước.

Dù quy định buộc đánh thuế trên thu nhập toàn cầu của công dân, trong đó có cả lãi đầu tư, việc thực thi gần như bị bỏ ngỏ cho đến năm 2024, khi giới siêu giàu bắt đầu trở thành mục tiêu. Sang năm ngoái, chiến dịch này tiếp tục mở rộng sang nhóm ít giàu hơn.

Câu hỏi còn lại là liệu Trung Quốc có tiếp tục truy ngược về tận năm 2018, thời điểm nước này tham gia Chuẩn mực báo cáo chung, hệ thống chia sẻ thông tin toàn cầu nhằm ngăn chặn trốn thuế, hay không.

“Việc lần ra và nhắc nhở từng cá nhân thuộc diện chịu thuế đòi hỏi rất nhiều nguồn lực, nên trước đây gần như là nhiệm vụ bất khả thi,” Jane Cheung, đối tác tại văn phòng Thượng Hải của PricewaterhouseCoopers Consultants (Shenzhen), nói. “Nhưng giờ đây, với sự hỗ trợ của các công nghệ như AI, cơ quan thuế có thể dễ dàng thu thập thông tin liên quan và gửi cảnh báo tới người dân. Xu hướng này sẽ còn kéo dài nữa.”

Theo Cheung, số lượt tư vấn hàng tháng từ nhóm khách hàng có tài sản lớn mà bộ phận của bà xử lý đã tăng gấp bốn lần trong vài tháng gần đây so với các năm trước. Cá nhân bà cũng liên tục có khách hàng mới mỗi ngày và phải kéo dài thời gian làm việc để đáp ứng lượng yêu cầu dồn dập.

Alan Jia, nhà sáng lập Jupiter Family Office tại Hong Kong, cho biết ông cũng ghi nhận số lượt yêu cầu tư vấn tăng mạnh trong những tháng gần đây. “Nhiều khách hàng thực sự bối rối và lo lắng, vì họ không biết mình phải nộp bao nhiêu và nên xử lý thế nào,” ông nói.

Giao dịch che đậy

Một trong những chiến thuật thường được giới tư vấn thuế và các nhà đầu tư xuyên biên giới truyền tai nhau là “wash sale”, hay giao dịch che đậy. Theo đó, nhà đầu tư bán bớt những cổ phiếu đang thua lỗ trong danh mục trước khi kết thúc năm để giảm, thậm chí triệt tiêu, phần lãi ròng chịu thuế của năm đó.

Nếu canh thời điểm phù hợp, giao dịch này có thể giúp giảm đáng kể nghĩa vụ thuế trong năm. Sau đó, nhà đầu tư vẫn có thể mua lại cổ phiếu để tiếp tục đặt cược vào triển vọng dài hạn. Mỹ không cho phép cách làm này nhằm giảm thuế, nhưng Trung Quốc hiện chưa có quy định tương tự.

Theo PwC và Jupiter, với những người có khối tài sản lớn hoặc đang cân nhắc xin cư trú ở nước ngoài, phương án khả thi hơn là tận dụng tối đa quy chế cư trú hải ngoại, đặc biệt tại các nơi có thuế suất thấp như Singapore hoặc Hong Kong.

Theo quy định, người nước ngoài cư trú tại Trung Quốc hơn 183 ngày trong một năm nhưng chưa đủ sáu năm liên tiếp sẽ được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với khoản thu nhập phát sinh ở nước ngoài. Chu kỳ sáu năm này cũng được đặt lại từ đầu nếu người đó rời Trung Quốc quá 30 ngày liên tục trong một năm.

Nếu áp dụng đầy đủ, quy định này về mặt kỹ thuật cho phép người nước ngoài có thu nhập từ ngoài Trung Quốc được miễn thuế thu nhập cá nhân tại Trung Quốc vô thời hạn.

Tránh phiền toái

Celia Wong, một người thường trú Hong Kong đang làm việc tại Hàng Châu, đang chuẩn bị thử cách đó. Bà dự định cập nhật lại thông tin tài khoản cổ phiếu ở nước ngoài, vốn được mở từ nhiều năm trước dưới danh tính Trung Quốc, sang tình trạng cư trú thuế tại Hong Kong. Dù chưa nhận được cuộc gọi nào từ cơ quan thuế và gần đây cũng không giao dịch, bà vẫn không muốn mạo hiểm.

“Việc thực thi chắc chắn sẽ ngày càng chặt chẽ hơn, nên tôi thà làm sớm để tránh rắc rối và các khoản thuế sau này,” Wong nói.

Dù vậy, việc đạt được quy chế cư trú ở nước ngoài là quá tốn kém với nhiều người.

Cách đơn giản nhất, như Tom đã làm, là chuyển các khoản đầu tư tại Hong Kong sang chương trình Stock Connect chính thức. Chương trình này cho phép nhà đầu tư đủ điều kiện ở Trung Quốc mua cổ phiếu Hong Kong trong một hệ thống khép kín, đồng thời được miễn thuế lãi vốn đến hết năm 2027.

Với danh mục cổ phiếu Mỹ, Tom từng cân nhắc chuyển sang một công ty môi giới tại Mỹ, bởi việc nước này không tham gia Chuẩn mực báo cáo chung đồng nghĩa thông tin tài khoản của anh sẽ không được chia sẻ với Trung Quốc.

Tuy nhiên, anh chưa phải làm ngay vì các cổ phiếu Mỹ của anh cũng không mang lại quá nhiều cổ tức.

Một số người khác chọn cách tiếp cận thụ động hơn, tạm thời “không giao dịch thì không phát sinh thuế”.

Richard Wang, làm việc trong lĩnh vực bán lẻ tại Thượng Hải, cho biết anh từng nghĩ đến việc chuyển sang môi giới Mỹ nhưng đã từ bỏ ý định đó sau khi cân nhắc lợi hại. Chừng nào chưa bán, anh chưa có lãi để bị đánh thuế.

“Không đáng,” Wang nói, đồng thời cho rằng dù có chuyển đi thì anh vẫn phải chịu thuế tại Mỹ. “Rốt cuộc thì kiểu gì cũng không tránh được thuế, nên không khác là bao.”