Quyết định bất ngờ của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm dừng kế hoạch không kích cơ sở năng lượng của Iran và mở các cuộc đàm phán mới đã tạo ra bước ngoặt lớn trong cuộc xung đột Trung Đông, đồng thời làm dịu phần nào lo ngại của thị trường tài chính toàn cầu. Tuy nhiên, phía sau động thái này là những cảnh báo nghiêm trọng từ các đồng minh rằng cuộc chiến có nguy cơ leo thang thành một thảm họa khu vực.

Ông Trump ngày 23.3 tuyên bố sẽ hoãn 5 ngày đối với các hành động quân sự nhằm vào hạ tầng năng lượng Iran, đồng thời cho biết Washington đang tiến hành các cuộc tiếp xúc nhằm tìm kiếm một thỏa thuận chấm dứt xung đột đã kéo dài gần một tháng.

Tuy nhiên, quyết định này không chỉ xuất phát từ tính toán quân sự. Nhiều nguồn tin am hiểu cho biết các đồng minh của Mỹ, đặc biệt là các quốc gia vùng Vịnh, đã cảnh báo riêng với Nhà Trắng rằng việc phá hủy hạ tầng năng lượng Iran có thể để lại hậu quả lâu dài, đẩy quốc gia này vào tình trạng bất ổn nghiêm trọng sau chiến tranh. Một Iran suy yếu và hỗn loạn được cho là sẽ tạo ra rủi ro lớn hơn cho toàn khu vực.

Song song với đó, yếu tố thị trường cũng đóng vai trò quan trọng. Những tuyên bố cứng rắn trước đó của ông Trump đã khiến giá dầu biến động mạnh và thị trường tài chính toàn cầu chao đảo. Việc hoãn tấn công, được công bố ngay trước giờ mở cửa thị trường Mỹ, đã góp phần kéo giá dầu giảm sâu và thúc đẩy chứng khoán phục hồi.

Dana Stroul, cựu quan chức cấp cao Lầu Năm Góc, nhận định đây là một bước lùi cần thiết để tránh một vòng leo thang mới, đặc biệt khi mục tiêu bị đe dọa là cơ sở hạ tầng dân sự – điều có thể vi phạm luật pháp quốc tế. Theo bà, thời điểm công bố quyết định cho thấy Nhà Trắng cũng tính toán đến tác động thị trường.

Trong khi đó, ông Trump khẳng định các cuộc đàm phán đang diễn ra tích cực. Ông cho biết phía Iran đã chủ động liên hệ và bày tỏ mong muốn đạt được thỏa thuận sau những sức ép quân sự. Theo lời tổng thống Mỹ, các cuộc trao đổi đã bắt đầu từ cuối tuần, với sự tham gia của các kênh trung gian và một số nhân vật thân cận như Jared Kushner và Steve Witkoff.

Ông cũng tuyên bố Tehran sẵn sàng thảo luận về việc bàn giao vật liệu hạt nhân và không khôi phục chương trình hạt nhân, dù chưa có xác nhận độc lập nào cho thông tin này.

Dù vậy, triển vọng đạt được một thỏa thuận thực chất vẫn còn gây tranh cãi. Lịch sử cho thấy ông Trump nhiều lần đưa ra các đe dọa mạnh rồi rút lại, trong khi Iran cũng nổi tiếng với chiến thuật kéo dài đàm phán. Điều này khiến cả giới ngoại giao lẫn nhà đầu tư hoài nghi về tính bền vững của tiến trình hiện tại.

Một số tổ chức phân tích cho rằng không loại trừ khả năng các cuộc đàm phán chỉ là chiến thuật trì hoãn hoặc đánh lạc hướng trước các động thái quân sự khác.

Sự hoài nghi càng gia tăng khi Iran nhanh chóng phủ nhận việc có bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ. Các quan chức Tehran thậm chí cáo buộc Washington tung tin nhằm thao túng thị trường dầu mỏ. Truyền thông Iran còn mô tả quyết định của ông Trump là dấu hiệu cho thấy Mỹ đã “lùi bước” trước các cảnh báo trả đũa.

Phản ứng trái chiều này khiến thị trường dầu thu hẹp một phần mức giảm trước đó, khi nhà đầu tư bắt đầu nghi ngờ về độ tin cậy của các thông tin từ phía Mỹ.

Trong khi đó, các đồng minh của Washington vẫn giữ thái độ thận trọng. Nhiều nước lựa chọn quan sát thay vì đưa ra cam kết rõ ràng, sau nhiều lần chính sách của ông Trump thay đổi nhanh chóng trong những tuần qua.

Các kênh ngoại giao hậu trường đang hoạt động tích cực, với sự tham gia của nhiều quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Oman, Ai Cập và Pakistan nhằm truyền tải thông điệp giữa hai bên. Tuy nhiên, mức độ đối thoại trực tiếp giữa Mỹ và Iran vẫn chưa rõ ràng.

Một yếu tố phức tạp khác là tình hình nội bộ Iran. Sau khi lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc không kích, cấu trúc quyền lực tại Tehran đang có nhiều biến động. Ông Trump thừa nhận Mỹ chưa có liên lạc trực tiếp với lãnh đạo mới, làm dấy lên thêm nghi vấn về tính hiệu quả của các cuộc đàm phán.

Trên thực địa, chiến sự chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Israel tiếp tục các cuộc tấn công vào lãnh thổ Iran, thậm chí chỉ một giờ sau khi ông Trump công bố quyết định hoãn không kích. Điều này cho thấy khả năng đạt được một lệnh ngừng bắn toàn diện trong ngắn hạn là rất thấp.

Các quốc gia Trung Đông cũng đang đứng trước lựa chọn khó khăn. Trong khi một số nước nỗ lực làm trung gian hòa giải, những nước khác lại cứng rắn hơn trước các đòn tấn công từ Iran. Ả Rập Xê Út và UAE đã phát tín hiệu sẵn sàng đáp trả nếu lợi ích của họ bị đe dọa, cho thấy nguy cơ xung đột lan rộng vẫn hiện hữu.

Giới phân tích cảnh báo việc Mỹ tạm hoãn tấn công có thể vô tình củng cố niềm tin của Iran rằng các biện pháp răn đe của họ đang phát huy hiệu quả. Nếu các cuộc đàm phán thất bại, điều này có thể khiến Tehran tự tin hơn trong các bước đi tiếp theo.

Trong bối cảnh đó, chiến lược của ông Trump bị đánh giá là thiếu nhất quán. Chỉ trong vài ngày, ông vừa đe dọa tấn công quy mô lớn, vừa nói về khả năng rút lui, rồi lại đưa ra tối hậu thư 48 giờ trước khi chuyển sang đàm phán.

Dù vậy, tổng thống Mỹ vẫn tỏ ra lạc quan. Ông cho rằng nếu đạt được thỏa thuận, không chỉ Israel mà toàn bộ khu vực Trung Đông sẽ hưởng lợi từ một nền hòa bình lâu dài.

Tuy nhiên, với thực tế chiến sự vẫn tiếp diễn và các bên còn nhiều nghi kỵ, con đường từ tạm hoãn 5 ngày đến một thỏa thuận toàn diện vẫn còn rất xa. Trong ngắn hạn, thị trường có thể được xoa dịu, nhưng rủi ro địa chính trị vẫn treo lơ lửng, sẵn sàng bùng phát trở lại bất cứ lúc nào.

Tờ Newsweek nhận định rằng vụ hoãn tấn công Iran vừa là TACO vừa là đòn chiến thuật khéo léo. Nó giúp hạ nhiệt giá dầu đang gây đau đớn cho cử tri Mỹ, tạo thêm năm ngày để bố trí lực lượng, và giữ nguyên áp lực tối đa mà không cần leo thang ngay.

Dấu hiệu bất thường và cú “swing” ngàn tỉ USD

Diễn biến trên thị trường tài chính ngay trước thông báo của ông Trump cũng làm dấy lên nhiều chú ý. Theo dữ liệu giao dịch, khối lượng hợp đồng tương lai chứng khoán và dầu mỏ đã tăng vọt bất thường chỉ vài phút trước khi thông tin về Iran được công bố.

Cụ thể, vào khoảng 6h50 sáng theo giờ New York, hợp đồng tương lai S&P 500 e-mini trên sàn CME ghi nhận một đợt tăng mạnh và cô lập về khối lượng. Thị trường dầu cũng xuất hiện mô hình tương tự. Khoảng 15 phút sau, ông Trump đăng thông báo trên mạng xã hội, tạo ra biến động lớn trên toàn bộ thị trường.

Sau cú đảo chiều này, tổng giá trị thị trường toàn cầu được cho là đã “swing” khoảng 3.000 tỉ USD chỉ trong thời gian ngắn, khi chứng khoán bật tăng mạnh còn giá dầu lao dốc rồi hồi phục một phần.

Diễn biến này làm dấy lên câu hỏi trong giới đầu tư về việc liệu có dòng tiền “đón đầu” thông tin hay không, đồng thời phản ánh mức độ nhạy cảm cực cao của thị trường trước các tín hiệu địa chính trị.

Trong ngắn hạn, thị trường có thể tiếp tục biến động mạnh theo từng phát biểu và động thái của các bên. Với nhà đầu tư, rủi ro không còn chỉ đến từ chiến sự mà còn từ chính sự khó đoán trong chính sách và thông tin.