Tổng thống Donald Trump sẽ trở thành nhà lãnh đạo Mỹ đầu tiên sau gần một thập kỷ thăm Trung Quốc khi ông đáp xuống Bắc Kinh vào thứ Tư.

Hội nghị thượng đỉnh được chờ đợi từ lâu với Chủ tịch Tập Cận Bình từng bị hoãn từ tháng 3 do chiến tranh Iran. Cuộc gặp lần này mở ra cơ hội để lãnh đạo hai nền kinh tế lớn nhất thế giới khôi phục quan hệ cá nhân và tìm tiếng nói chung về thương mại, công nghệ cùng nhiều vấn đề gây tranh cãi khác.

Trong hai ngày đàm phán sắp tới, dưới đây là những chủ đề nhiều khả năng sẽ chi phối chương trình nghị sự.

Chiến tranh Iran

Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang trở thành điểm nóng mới trong căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh.

Ông Trump đang chịu áp lực phải chấm dứt cuộc chiến đã gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Ông được cho là sẽ gây sức ép với ông Tập về mối quan hệ giữa Trung Quốc và Iran.

Trung Quốc là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran và cũng dành cho Tehran một mức độ hỗ trợ ngoại giao trên trường quốc tế. Mỹ đã áp lệnh trừng phạt với nhiều công ty Trung Quốc vì mua dầu từ Iran hoặc cung cấp ảnh vệ tinh cho chính phủ Iran. Ngày 21.4, ông Trump đưa ra những bình luận đầy ẩn ý khi cho rằng Trung Quốc có thể đã cung cấp vũ khí hoặc hàng hóa quân sự cho Iran. Ông nói Mỹ đã chặn một con tàu chở “món quà” từ Trung Quốc. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc bác bỏ “sự liên hệ sai lệch” giữa con tàu treo cờ nước ngoài với Trung Quốc.

Ông Trump đã giảm nhẹ tác động tiêu cực của cuộc chiến đối với quan hệ Mỹ Trung và nói ông có “mối quan hệ tuyệt vời” với ông Tập. Dù vậy, các quan chức Mỹ cho biết nguồn doanh thu Trung Quốc mang lại cho Iran cùng khả năng xuất khẩu vũ khí sẽ được đưa ra thảo luận tại hội nghị thượng đỉnh.

Bắc Kinh đã yêu cầu doanh nghiệp Trung Quốc phớt lờ các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào hoạt động mua dầu Iran. Chính quyền Trung Quốc triển khai cơ chế đối phó được ban hành từ năm 2021 nhằm bảo vệ doanh nghiệp trong nước trước những luật nước ngoài mà họ cho là vô lý. Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhiều lần phản đối điều họ gọi là các lệnh trừng phạt đơn phương và phi pháp nhằm vào công ty Trung Quốc. Bắc Kinh cũng kêu gọi Mỹ tránh làm đổ vỡ lệnh ngừng bắn hiện nay với Iran thay vì tiếp tục công kích Trung Quốc.

Thuế quan

Các mức thuế nhập khẩu mà Mỹ và Trung Quốc áp lên hàng hóa của nhau vẫn được duy trì sau thỏa thuận đình chiến hồi tháng 10 trong cuộc chiến thương mại do ông Trump khởi xướng sau khi quay lại Nhà Trắng.

Ông Tập và ông Trump đều được cho là muốn kéo dài giai đoạn hạ nhiệt này. Thỏa thuận đã giúp giảm mức thuế và đình chỉ một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu dự kiến áp dụng với các sản phẩm như đất hiếm của Trung Quốc.

Tuy nhiên, thuế quan vẫn là yếu tố căng thẳng lớn trong mối quan hệ song phương. Trung Quốc từ lâu đã phản đối các mức thuế của Mỹ. Trong khi đó, chính quyền ông Trump vẫn tiếp tục điều tra hoạt động thương mại của Trung Quốc. Các cuộc điều tra này có thể mở đường cho việc áp thuế nhập khẩu mới sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các mức thuế trước đó của ông Trump vào tháng 2.

Một điểm đồng thuận đã xuất hiện liên quan nỗ lực kiểm soát hoạt động buôn bán fentanyl trái phép của Trung Quốc. Năm ngoái, ông Trump áp mức thuế 10% với hàng hóa Trung Quốc nhằm gây sức ép để Bắc Kinh siết chặt việc sản xuất loại opioid tổng hợp gây ra khủng hoảng nghiện và sốc thuốc tại Mỹ. Mức thuế sau đó tăng lên 20%, rồi được hạ xuống trước khi bị Tòa án Tối cao bác bỏ. Chính quyền ông Trump hiện tìm cách thay thế bằng các mức thuế mới.

Hai ngày trước chuyến thăm của ông Trump, Trung Quốc thông báo đã triệt phá một mạng lưới buôn bán ma túy xuyên biên giới trong chiến dịch phối hợp với Mỹ. Động thái này cho thấy tiến triển trong vấn đề fentanyl.

Thương mại và cam kết mua hàng

Nhật Bản và Hàn Quốc đã cam kết đầu tư quy mô lớn vào Mỹ hoặc tăng mua hàng Mỹ để đáp ứng yêu cầu thương mại của ông Trump. Chính quyền ông Trump hiện theo đuổi cách tiếp cận tương tự với Trung Quốc.

Hội nghị lần này nhiều khả năng sẽ tạo ra các thỏa thuận kinh doanh và cam kết mua hàng từ Trung Quốc, trong đó có thể xuất hiện đơn đặt hàng máy bay lịch sử dành cho Boeing Co. Người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết các thỏa thuận về nông nghiệp, hàng không vũ trụ và năng lượng cũng nằm trong chương trình thảo luận.

Scott Kennedy, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington, cho rằng Mỹ bước vào hội nghị với trọng tâm là “5 chữ B”: Boeing, đậu nành (bean), thịt bò (beef), Hội đồng Thương mại (Board of Trade) và Hội đồng Đầu tư (Board of Investment).

Các nhà đàm phán Mỹ đưa ra ý tưởng thành lập Hội đồng Thương mại và Hội đồng Đầu tư sau cuộc đàm phán tại Paris hồi tháng 3 nhằm chính thức hóa dòng chảy thương mại Mỹ Trung, bao gồm xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp như đậu nành và thịt bò mà Washington muốn mở rộng. Cuộc chiến thương mại từng khiến Trung Quốc, nước nhập khẩu đậu nành lớn nhất thế giới, ngừng mua một số nông sản Mỹ trong nhiều tháng năm ngoái, gây gián đoạn một thị trường quan trọng với nông dân Mỹ. Hoạt động nhập khẩu sau đó phục hồi nhờ thỏa thuận đình chiến tháng 10.

Phần đàm phán liên quan đầu tư dường như tiến triển chậm hơn. Một quan chức chính quyền Mỹ cho biết trước hội nghị rằng hiện chưa có kế hoạch triển khai chương trình đầu tư lớn mới từ Trung Quốc vào Mỹ.

AI

Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh quyết liệt để giành vị trí dẫn đầu về AI. Hai nước đều đã thực hiện các bước nhằm hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ của đối phương.

Giới chức Mỹ cho biết họ sẽ nêu các quan ngại liên quan đến AI và tìm khả năng mở một kênh liên lạc mới với Bắc Kinh để thường xuyên trao đổi về công nghệ đang nổi lên này.

Chính phủ Mỹ lo ngại các nhà phát triển Trung Quốc đang sử dụng đầu ra từ những nền tảng AI tiên tiến của Mỹ để tạo ra hệ thống cạnh tranh với chi phí thấp hơn nhiều. Tháng 4, sau khi các công ty Mỹ như OpenAI, Anthropic và Google thuộc Alphabet lên tiếng phản đối, Nhà Trắng công bố các biện pháp nhằm ngăn chặn cách phát triển AI bằng cách khai thác đầu ra từ các mô hình tiên tiến của đối thủ. Giới công nghệ gọi phương pháp này là “adversarial distillation”.

Hai bên cũng căng thẳng về khả năng tiếp cận thị trường và các thương vụ mua bán. Việc Trung Quốc gần đây yêu cầu Meta Platforms hủy thương vụ mua startup AI Manus trị giá 2 tỉ USD cho thấy Bắc Kinh lo ngại thế nào về khả năng doanh nghiệp nước ngoài tiếp cận công nghệ trong nước.

Trung Quốc từ lâu phản đối các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ vốn hạn chế khả năng tiếp cận các dòng chip tiên tiến nhất từ những công ty như Nvidia. Hiện chưa rõ chủ đề này sẽ được đề cập nổi bật đến đâu trong đàm phán. Tháng 12, ông Trump đồng ý cho phép Nvidia xuất khẩu sang Trung Quốc dòng chip tăng tốc AI H200 với hiệu năng thấp hơn. Chính phủ Mỹ dự kiến nhận khoản phí 25% từ Nvidia đối với mọi chip H200 bán sang Trung Quốc.

Đài Loan

Đài Loan vẫn là một trong những vấn đề nhạy cảm và dễ bùng phát nhất trong quan hệ Mỹ Trung. Trung Quốc tuyên bố hòn đảo là một phần lãnh thổ của mình trong khi Mỹ hỗ trợ quân sự cho nền dân chủ tự quản này và duy trì quan hệ không chính thức nhưng chặt chẽ với chính quyền Đài Loan.

Bắc Kinh trước đây từng đề nghị chính quyền ông Trump chính thức tuyên bố Mỹ “phản đối” độc lập của Đài Loan. Đây sẽ là thắng lợi ngoại giao lớn với Trung Quốc nếu đạt được. Một quan chức Mỹ nói với phóng viên rằng hội nghị thượng đỉnh sẽ không dẫn tới thay đổi nào trong chính sách của Washington với hòn đảo tự quản này.

Phó lãnh đạo cơ quan đối ngoại Đài Loan Francois Wu nói với Bloomberg vào cuối tháng 4 rằng ông lo ngại Đài Loan có thể trở thành “món trên bàn ăn” trong cuộc đối thoại giữa ông Trump và ông Tập. Theo chính sách hiện tại của Mỹ, Washington công nhận Bắc Kinh là chính phủ duy nhất của Trung Quốc nhưng chưa làm rõ quan điểm về địa vị pháp lý của Đài Loan.

Vài ngày trước hội nghị, ông Trump được hỏi liệu ông có thảo luận với ông Tập về đề xuất bán vũ khí trị giá 14 tỉ USD cho Đài Bắc hay không. Ông Trump đáp rằng ông sẽ “thảo luận vấn đề đó” dù “Chủ tịch Tập muốn chúng tôi không làm vậy”.

Khoáng sản chiến lược

Các loại khoáng sản chiến lược như đất hiếm, vốn là công cụ gây sức ép quan trọng của Bắc Kinh, đã trở thành mặt trận cạnh tranh kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc vì vai trò thiết yếu với các ngành như quốc phòng và năng lượng sạch. Các quan chức Mỹ muốn bảo đảm khả năng tiếp cận tốt hơn với đất hiếm và những nguyên liệu khác mà Trung Quốc đang hạn chế xuất khẩu thông qua các biện pháp kiểm soát diện rộng.

Dù thương mại các sản phẩm này đã phục hồi kể từ thỏa thuận tháng 10 giữa hai nhà lãnh đạo, lưu lượng giao dịch vẫn thấp hơn giai đoạn trước khi các biện pháp kiểm soát được áp dụng. Theo Bloomberg Economics, bất chấp nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản chiến lược của Washington, Mỹ có thể vẫn cần nhiều năm để làm suy giảm vị thế thống trị của Trung Quốc trong khai thác và chế biến đất hiếm.

Trong khi đó, Bắc Kinh đã ban hành các quy định mới nhằm đối phó nỗ lực của nước ngoài trong việc chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu ra khỏi các nhà cung cấp Trung Quốc và hạn chế khả năng tiếp cận vật liệu cùng công nghệ quan trọng của Trung Quốc. Dù Trung Quốc dường như khó từ bỏ lợi thế đất hiếm bằng cách cho phép xuất khẩu tự do sang các thị trường khác, nước này vẫn thúc đẩy cơ chế cấp phép đơn giản hơn thông qua giấy phép chung. Hiện chưa rõ các biện pháp này mang lại hiệu quả đến đâu khi nhiều khách hàng toàn cầu cho rằng quá trình phê duyệt vẫn diễn ra chậm chạp.