Sự phụ thuộc của Nhật Bản vào nguồn năng lượng từ nước ngoài, một vấn đề lộ rõ sau cú sốc dầu mỏ năm 1973, đã định hình chính sách năng lượng của nước này trong suốt hơn nửa thế kỉ.

Là một trong những nền kinh tế công nghiệp lớn nhất thế giới nhưng gần như không có tài nguyên trong nước, Nhật Bản đã xây dựng nhiều lớp bảo vệ trước rủi ro gián đoạn nguồn cung dầu và khí đốt. Nay, khi xung đột tại Trung Đông làm rung chuyển thị trường năng lượng, chính phủ Nhật Bản cho biết sẽ sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược của mình. Động thái này sẽ kiểm nghiệm độ hiệu quả của những kế hoạch đã được chuẩn bị xuyên suốt nhiều thập kỉ qua nhằm bảo vệ nền kinh tế lớn thứ tư thế giới này.

Nhật Bản lấy nhiên liệu từ đâu?

Nhật Bản là quốc gia nghèo tài nguyên. Nước này có sản xuất một lượng nhỏ dầu thô và khí tự nhiên cả trên đất liền lẫn ngoài khơi, nhưng sản lượng gần như không đáng kể so với nhu cầu tiêu thụ.

Thay vào đó, Nhật Bản nhập khẩu phần lớn khí đốt để phát điện cho cả nước. Dữ liệu của Bộ Tài chính cho thấy năm 2023, 43% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu của Nhật đến từ Úc, tiếp theo là Malaysia (15%), Nga (9%) và Mỹ (7,2%).

Dữ liệu theo dõi tàu chở hàng do Kpler tổng hợp cho thấy Nhật Bản đã giảm sự phụ thuộc vào Qatar và UAE xuống còn khoảng 6% nguồn cung LNG năm 2025, giảm mạnh so với mức 25% của năm 2014. Tokyo từ lâu đã đặt mục tiêu đa dạng hóa nguồn cung để tránh phải phụ thuộc vào các nhà xuất khẩu có tuyến vận chuyển đi qua eo biển Hormuz ở Trung Đông. Các hợp đồng với nhà cung cấp UAE và Qatar cũng thường có những điều khoản chặt chẽ hơn, trong đó có nhiều trường hợp không cho phép người mua Nhật Bản bán lại lô hàng khi nguồn cung trong nước vượt nhu cầu.

Nhật Bản cũng nhập khẩu dầu cho ngành vận tải và các ngành công nghiệp như sản xuất. Dù nhu cầu nói chung đã giảm do quá trình điện khí hóa và dân số giảm, mức phụ thuộc vào Trung Đông của nước này lại tăng lên. Theo Hiệp hội Dầu mỏ Nhật Bản, gần 96% lượng dầu nhập khẩu của nước này năm 2024 đến từ khu vực Trung Đông, trong đó 44% từ UAE và 40% từ Ả Rập Xê Út.

Kho dự trữ nhiên liệu của Nhật Bản lớn đến mức nào?

Các quốc gia thành viên Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) phải duy trì lượng dầu dự trữ khẩn cấp tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng nhằm phòng ngừa gián đoạn do xung đột, phong tỏa hoặc thiên tai.

Theo dữ liệu của IEA, Nhật Bản hiện nắm giữ lượng dầu tương đương 206 ngày. Con số này cao hơn nhiều so với nhiều nền kinh tế phát triển khác trong G7. Ví dụ, Anh có khoảng 120 ngày dự trữ dầu và Pháp là khoảng 122 ngày. Trong khi đó, Hàn Quốc nắm giữ khoảng 214 ngày.

Tuy nhiên, dầu chỉ là một phần của toàn bộ bức tranh năng lượng. Với khí tự nhiên, nguồn điện chính của Nhật Bản, mức dự trữ lại nhỏ hơn rất nhiều. Bộ trưởng thương mại Ryosei Akazawa cho biết Nhật Bản hiện có lượng LNG tồn kho tương đương khoảng ba tuần tiêu thụ trên toàn quốc, sau khi nhà máy xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới tại Qatar buộc phải ngừng hoạt động. LNG khó lưu trữ hơn dầu vì nhiên liệu siêu lạnh này bay hơi theo thời gian, khiến lượng tích trữ bị hạn chế.

Dù vậy, mức dự trữ khí đốt của Nhật Bản vẫn cao hơn một số nước trong khu vực. Ví dụ, chính quyền Đài Loan cho biết họ chỉ có hơn 11 ngày dự trữ khí đốt. Hàn Quốc cho biết lượng LNG tồn kho của nước này cao hơn mức yêu cầu bắt buộc là chín ngày.

Vì sao kho dự trữ nhiên liệu của Nhật Bản lại lớn đến vậy?

Chiến lược dự trữ hiện đại của Nhật Bản bắt nguồn từ năm 1973, khi các nhà sản xuất Trung Đông ngừng xuất khẩu dầu sang Mỹ và các đồng minh vì ủng hộ Israel trong Chiến tranh Yom Kippur.

Tình trạng thiếu hụt khi đó đã tác động nặng nề tới Nhật Bản. Giá nhiên liệu tăng vọt người dân đổ xô đi tích trữ cả giấy vệ sinh, và lạm phát leo thang. Các nhà hoạch định chính sách buộc phải lập tức hành động. Bài học rút ra rất rõ ràng: Không thể để đất nước rơi vào tình trạng bị động như vậy một lần nào nữa.

Khủng hoảng này dẫn đến việc Nhật Bản xây dựng hệ thống dự trữ dầu quốc gia và, trên bình diện quốc tế, thúc đẩy sự ra đời của IEA. Trong nước, quốc hội thông qua Luật Dự trữ Dầu năm 1975, yêu cầu các nhà lọc dầu và nhập khẩu tư nhân phải duy trì lượng dự trữ tương đương 90 ngày cung ứng.

Vì Nhật Bản gần như phụ thuộc hoàn toàn vào dầu nhập khẩu, giới chức cho rằng mức này vẫn chưa đủ. Năm 1978, chính phủ bắt đầu xây dựng kho dự trữ quốc gia, hiện do Tổ chức An ninh Năng lượng và Kim loại Nhật Bản (Jogmec) quản lý. Dầu được lưu trữ tại 10 địa điểm trên cả nước.

Ngoài kho dự trữ của khu vực tư nhân và nhà nước, Nhật Bản còn có lượng dầu thô do các nhà sản xuất Trung Đông lưu trữ ngay tại nước này theo các thỏa thuận chung, trong đó Tokyo được quyền ưu tiên tiếp cận chúng trong trường hợp khẩn cấp.

Chiến lược an ninh năng lượng của Nhật còn bao gồm những gì?

Dự trữ chỉ là một phần trong chiến lược an ninh năng lượng của Nhật Bản. Một trụ cột quan trọng khác là giúp các công ty Nhật tham gia vào toàn bộ chuỗi cung ứng LNG, biến họ thành những ông lớn trên thị trường khí đốt toàn cầu. Họ sở hữu nhiều tàu vận chuyển, nắm cổ phần trong các dự án xuất khẩu và đầu tư vào các mỏ dầu khí ở Mỹ, Úc và Trung Đông.

Chính phủ cũng hỗ trợ chiến lược này. Các tổ chức như Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản và Nippon Export and Investment Insurance cung cấp vốn và bảo hiểm để giảm rủi ro cho các dự án nhiên liệu hóa thạch ở nước ngoài, giúp doanh nghiệp Nhật dễ đầu tư và đảm bảo nguồn cung dài hạn hơn.

Theo Jogmec, Nhật Bản cũng đã ký các hợp đồng LNG dài hạn với tổng khối lượng khoảng 70 triệu tấn, nhiều hơn nhu cầu tiêu thụ trong nước mỗi năm. Trong điều kiện bình thường, phần dư này thường được bán lại ra nước ngoài. Nhưng khi khủng hoảng xảy ra, các lô hàng có thể được chuyển về Nhật Bản, giúp nước này linh hoạt hơn nếu giá giao ngay tăng vọt như đã xảy ra sau khi cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine bùng phát.

Tokyo cũng duy trì cổ phần trong các dự án xuất khẩu dầu khí Sakhalin 1 và Sakhalin 2 của Nga bất chấp áp lực địa chính trị, với lý do nguồn cung gần Nhật Bản có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh năng lượng quốc gia.

Nhật Bản có miễn nhiễm trước cú sốc năng lượng không?

Nhật Bản nổi bật nhờ quy mô và chiều sâu trong cách hoạch định chiến lược an ninh năng lượng, và mô hình này thường được nhiều nước tham khảo làm theo. Trong một báo cáo năm ngoái, Ủy ban châu Âu đánh giá chiến lược đầu tư trực tiếp vào hạ tầng xuất khẩu LNG và ký hợp đồng dài hạn của Nhật Bản đã giúp ổn định nguồn cung và giá cả. Báo cáo cho rằng EU có thể học hỏi và sử dụng những công cụ tương tự.

Hệ thống này đã nhiều lần được thử thách. Nhật Bản từng sử dụng kho dự trữ của khu vực tư nhân trong cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, sau bão Katrina năm 2005, trận động đất và sóng thần Tōhoku năm 2011 và cuộc chiến Libya cùng năm đó. Những lần mở kho dự trữ này đã giúp tạm thời hạ nhiệt các đợt tăng giá.

Năm 2022, Nhật Bản lần đầu tiên sử dụng kho dự trữ dầu quốc gia sau khi xung đột giữa Nga và Ukraine nổ ra. Giá dầu và khí đốt tăng vọt, đồng thời cuộc cạnh tranh LNG toàn cầu trở nên khốc liệt hơn. Nước này tránh được tình trạng thiếu nhiên liệu nghiêm trọng, nhưng vẫn phải đối mặt với nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn nhu cầu cao của mùa Đông và mùa Hè.

Sau đó, chính phủ Nhật triển khai cơ chế dự phòng LNG, cho phép Jogmec dùng nguồn vốn nhà nước để mua LNG khẩn cấp cho các công ty điện lực phục vụ hộ gia đình.

Trong cuộc khủng hoảng hiện nay, dầu mỏ là điểm dễ bị tổn thương nhất. Tuy nhiên, ngay cả kho dự trữ lớn cũng không khiến Nhật Bản hoàn toàn miễn nhiễm với cú sốc năng lượng. Kho dự trữ chiến lược chỉ có thể giúp giảm thiểu gián đoạn nguồn cung và trấn an thị trường, chứ không thể thay thế việc nhập khẩu vô thời hạn.

Nhật Bản và các ngành công nghiệp của nước này gần như phụ thuộc hoàn toàn vào dầu thô từ Trung Đông. Một gián đoạn ngắn có thể được hấp thụ. Nhưng nếu hoạt động sản xuất hoặc các tuyến vận chuyển tiếp tục bị gián đoạn, việc bù đắp sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Theo Jane Nakano, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, một lựa chọn cho Nhật Bản là đa dạng hóa nguồn nhập khẩu dầu, bao gồm cả từ Mỹ.

— Với sự hỗ trợ của Yuji Okada