Bước qua quảng trường Zócalo rộng lớn ở trung tâm Thành phố Mexico, du khách dễ dàng cảm nhận sự bất thường của đô thị hơn 22 triệu dân này. Nhà thờ chính tòa với các tháp chuông nghiêng hẳn về một phía, nhà nguyện bên cạnh đổ theo hướng khác, còn Cung điện Quốc gia cũng mang dáng vẻ lệch lạc. Đó không chỉ là dấu tích thời gian, mà là bằng chứng rõ ràng cho một cuộc khủng hoảng địa chất đã kéo dài hơn một thế kỷ: Thành phố Mexico đang chìm dần xuống lòng đất.

Giờ đây, quá trình này được theo dõi gần như theo thời gian thực nhờ Nisar – hệ thống vệ tinh radar tối tân do Nasa và Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ (ISRO) hợp tác phát triển. Công nghệ mới cho phép các nhà khoa học quan sát những thay đổi cực nhỏ trên bề mặt Trái Đất, kể cả dưới lớp mây dày hay thảm thực vật rậm rạp.

Theo dữ liệu mới nhất từ Nasa, một số khu vực tại Thành phố Mexico, bao gồm cả sân bay quốc tế chính, đang lún hơn 2cm mỗi tháng – mức thuộc nhóm nhanh nhất thế giới hiện nay.

“Nisar sẽ nhìn thấy bất kỳ thay đổi lớn hay nhỏ nào trên bề mặt Trái Đất từ tuần này sang tuần khác. Không có nhiệm vụ quan sát nào khác làm được điều đó”, Marin Govorcin, nhà khoa học tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của Nasa, cho biết.

Khác với các hệ thống quan sát trước đây, Nisar mang đến độ chi tiết cao hơn nhiều về mức độ lan rộng của hiện tượng sụt lún và cách nó tác động lên từng loại địa hình khác nhau. Công nghệ này còn cho phép theo dõi các khu vực ngoại ô phức tạp vốn khó nghiên cứu bằng phương pháp truyền thống.

Theo Darío Solano-Rojas, kỹ sư tại Đại học Tự trị Quốc gia Mexico (Unam), ý nghĩa của dự án không chỉ dừng lại ở Thành phố Mexico. Ông cho rằng đây là bước mở đầu cho một thế hệ nghiên cứu địa chất mới trên toàn cầu.

“Nghiên cứu tại Thành phố Mexico cho thấy tiềm năng rất lớn của Nisar, không chỉ với các thành phố bị lún mà còn trong nghiên cứu động đất, núi lửa hay sạt lở đất”, ông nói.

Nasa cho biết ngoài theo dõi sụt lún đô thị, Nisar còn có thể phục vụ giám sát biến đổi khí hậu, băng tan, độ ẩm đất, lũ lụt ven biển, năng suất nông nghiệp và suy giảm rừng.

Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về tình trạng lún đất tại Mexico City là tượng đài Thiên thần Độc lập (Angel of Independence) trên đại lộ Paseo de la Reforma. Công trình được xây dựng năm 1910 để kỷ niệm cuộc chiến giành độc lập của Mexico, nhưng theo thời gian, khu vực xung quanh đã lún thấp đến mức người ta buộc phải bổ sung thêm 14 bậc thang ở chân tượng đài.

Tác động của hiện tượng này hiện xuất hiện khắp thành phố: đường sá cong vênh, hệ thống tàu điện ngầm xuống cấp, nhiều công trình nghiêng ngả và mạng lưới cấp thoát nước liên tục hư hỏng.

“Nó ảnh hưởng đến toàn bộ hạ tầng đô thị: đường phố, đường ống dẫn nước, hệ thống thoát nước và nguồn cung cấp nước”, kỹ sư Efraín Ovando-Shelley của Unam nhận định.

Nguyên nhân chính của cuộc khủng hoảng là việc khai thác nước ngầm kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Thành phố Mexico được xây dựng trên nền của một hồ cổ đại, nơi địa chất chủ yếu là đất sét mềm và dễ nén. Khi nước ngầm bị hút lên với tốc độ vượt xa khả năng tái tạo tự nhiên, lớp đất phía dưới bắt đầu co lại dưới sức nặng của đô thị khổng lồ phía trên.

“Thành phố Mexico lún xuống chủ yếu do việc khai thác nước ngầm quá mức. Khi nước bị rút đi, tầng ngậm nước bị nén lại dưới trọng lượng của thành phố”, Govorcin giải thích.

Hiện tầng ngậm nước dưới lòng đất vẫn cung cấp khoảng một nửa lượng nước sinh hoạt cho thủ đô Mexico. Tuy nhiên, mực nước ngầm đang giảm khoảng 40cm mỗi năm, khiến quá trình sụt lún ngày càng nghiêm trọng.

Điều này tạo ra một vòng xoáy nguy hiểm. Khi mặt đất lún xuống, hệ thống đường ống cũ kỹ bị nứt vỡ, làm thất thoát khoảng 40% lượng nước sạch của thành phố. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến lượng mưa suy giảm, nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng đang ngày càng rõ rệt.

Nhiều chuyên gia cảnh báo nếu không có biện pháp quyết liệt, Thành phố Mexico có thể đối mặt với “kịch bản thảm họa”, nơi hàng triệu người dân thiếu nước sinh hoạt trong tương lai không xa.

Tuy nhiên, giải pháp lại vô cùng khó khăn. Để ngăn thành phố tiếp tục lún, Mexico phải giảm mạnh việc khai thác nước ngầm – đồng nghĩa phải tìm nguồn nước thay thế cho hàng chục triệu cư dân.

“Muốn ngăn lún, chúng ta phải ngừng bơm nước ngầm”, Ovando-Shelley nói. “Nhưng nếu ngừng bơm nước, chúng ta sẽ lấy gì để uống? Ở Mexico có câu đùa rằng nếu hết nước thì thôi uống tequila vậy.”