Mức thuế toàn cầu 10% mới của tổng thống Donald Trump áp lên hàng nhập khẩu chính thức có hiệu lực từ thứ Ba (giờ Mỹ). Động thái này mở màn cho nỗ lực mới của Nhà Trắng nhằm duy trì chương trình thương mại sau khi tòa án Tối cao bác bỏ gói thuế diện rộng trước đó của ông.

Ông Trump ký sắc lệnh hành pháp vào thứ Sáu tuần trước, chỉ vài giờ sau phán quyết của tòa án Tối cao, cho phép áp mức thuế nhập khẩu 10%. Sau đó, ông đe dọa nâng thuế lên 15%. Tuy nhiên, đến 0 giờ 01 phút ngày thứ Ba theo giờ Washington, khi mức 10% bắt đầu có hiệu lực, ông vẫn chưa ban hành chỉ thị chính thức để tăng thuế.

Một quan chức chính quyền cho biết, Nhà Trắng đang soạn thảo sắc lệnh nhằm nâng thuế suất toàn cầu lên 15%. Thời điểm áp dụng mức thuế cao hơn này vẫn chưa được chốt. Quan chức yêu cầu giấu tên vì đây là vấn đề nội bộ.

Sự thiếu rõ ràng từ Washington khiến nhiều chính phủ và doanh nghiệp trên toàn cầu lúng túng. Các chính phủ và tập đoàn đang rà soát các hiệp định thương mại hiện có để đánh giá tác động từ các đe dọa thuế mới nhất của ông Trump. Trong bối cảnh đó, một số đối tác lớn, trong đó có EU và Ấn Độ, đã tạm dừng các cuộc đàm phán thương mại đang diễn ra.

Ông Trump áp mức thuế cơ bản 10% theo điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Quy định này cho phép tổng thống áp thuế tối đa 150 ngày mà không cần Quốc hội phê chuẩn. Ông chuyển sang cơ chế này sau khi tòa án Tối cao phán quyết rằng ông đã vi phạm luật về quyền hạn khẩn cấp khi sử dụng công cụ đó để triển khai các mức thuế “đối ứng” với hàng hóa từ nhiều quốc gia.

Sắc lệnh mới vẫn duy trì một số ngoại lệ. Trong đó có hàng hóa đáp ứng quy định của hiệp định thương mại Bắc Mỹ giữa Mỹ, Canada và Mexico. Một số mặt hàng nông sản từng được miễn trừ trước đây cũng tiếp tục nằm ngoài danh sách chịu thuế.

Theo phân tích của Bloomberg Economics, nếu tính cả các ngoại lệ thì mức thuế hiệu dụng trung bình của Mỹ vào khoảng 10,2%, giảm từ 13,6% trước phán quyết của tòa. Nếu áp mức thuế toàn cầu 15%, thuế hiệu dụng sẽ vào khoảng 12%.

Trong bối cảnh đó, đội ngũ của ông Trump khẳng định thuế quan vẫn là trụ cột trong chính sách thương mại của chính quyền. Họ cho biết sẽ đẩy nhanh các cuộc điều tra theo quy trình rút gọn để cho phép tổng thống đơn phương áp thuế, với mục tiêu tái lập hệ thống thuế quan sau phán quyết của tòa.

Tuy nhiên, các cơ sở pháp lý mà Nhà Trắng viện dẫn như Mục 301 và Mục 232 không linh hoạt như quyền khẩn cấp mà ông Trump từng sử dụng để gây sức ép với đối tác thương mại.

Song song với đó, chính quyền Mỹ đang chuẩn bị mở các cuộc điều tra về tác động của việc nhập khẩu một loạt hàng công nghiệp dựa trên lý do an ninh quốc gia. Danh sách gồm pin, gang và phụ kiện sắt, thiết bị lưới điện và viễn thông, ống nhựa và một số hóa chất.

Những cuộc điều tra này chưa được công bố chính thức. Chúng có thể kéo dài nhiều tháng và được xem là bước đệm cho các mức thuế mới.

Sau phán quyết của tòa án Tối cao, giới chức Mỹ tiếp tục kêu gọi các đối tác tuân thủ các thỏa thuận thương mại đã đạt được với Washington trong năm qua.

“Chúng tôi muốn họ hiểu rằng đây là những thỏa thuận tốt,” đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói trên chương trình Face the Nation của CBS hôm Chủ nhật. “Chúng tôi sẽ tuân thủ. Chúng tôi hy vọng các đối tác cũng sẽ làm như vậy.”

Tuy nhiên, những phát biểu này chưa đủ để trấn an một số nền kinh tế lớn. EU hôm thứ Hai đã tạm dừng việc phê chuẩn thỏa thuận với Mỹ cho đến khi ông Trump làm rõ kế hoạch thuế quan mới. Tại New Delhi, giới chức Ấn Độ cũng viện dẫn lý do tương tự khi hoãn các cuộc đàm phán tại Mỹ trong tuần này về việc hoàn tất một thỏa thuận thương mại tạm thời.

Cùng ngày thứ Hai, ông Trump còn đe dọa áp mức thuế cao hơn với những đối tác dám “giở trò” với các thỏa thuận hiện có.

Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Christine Lagarde nói trên Face the Nation rằng điều “cực kỳ quan trọng” đối với thương mại toàn cầu là phải có sự rõ ràng từ phía chính quyền Mỹ.

Việc ông Trump đe dọa nâng thuế cơ bản toàn cầu lên 15% cũng khiến một số đồng minh lo ngại, dù họ đã đạt được thỏa thuận với ông. Anh từng đàm phán mức thuế 10% với chính quyền Mỹ hồi năm ngoái. Nếu mức 15% có hiệu lực, doanh nghiệp xuất khẩu của Anh sẽ rơi vào thế bất lợi hơn.

Trong khi đó, một số nước có quan hệ căng thẳng với Mỹ, như Trung Quốc, có thể ở vị thế thuận lợi hơn trên bàn đàm phán khi quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp của ông Trump bị hạn chế. Tổng thống Mỹ dự kiến đến thăm Bắc Kinh vào cuối tháng tới để gặp Chủ tịch Tập Cận Bình.

Các mức thuế có hiệu lực chỉ vài giờ trước khi ông Trump đọc Thông điệp Liên bang trước Quốc hội, với sự tham dự của các nghị sĩ Dân chủ và một số nghị sĩ Cộng hòa phản đối một số nội dung trong chính sách thương mại của ông.

Bài phát biểu vào khung giờ vàng được cho sẽ tập trung vào chương trình kinh tế. Trong lúc đó, đảng Cộng hòa vẫn loay hoay tìm thông điệp cho bầu cử giữa kỳ khi cử tri ngày càng bức xúc vì chi phí sinh hoạt leo thang. Các cuộc thăm dò cho thấy công chúng đang mất dần niềm tin vào chính sách thuế quan của ông Trump và cho rằng chúng đẩy giá cả đi lên. Khảo sát của Washington Post, ABC và Ipsos cho thấy 64% người Mỹ không tán thành cách ông xử lý vấn đề thuế quan, trong khi 34% bày tỏ ủng hộ.