Một sản phẩm của BEACON MEDIA
Chuyên mục
Media
Báo cáo đặc biệt
Một sản phẩm của BEACON MEDIA
Khám phá nhiều hơn với tài khoản
Đăng nhập để lưu trữ và dễ dàng truy cập những bài viết bạn yêu thích trên Bloomberg Businessweek Việt Nam.
BBWV - Đầu tư vốn để kiếm lời, cờ bạc để mua vui. Nhưng các doanh nghiệp ngày nay đang khiến cho hai định nghĩa này xích lại gần nhau hơn bao giờ hết.
Carmen Casado cho Bloomberg
Tác giả: Felix Salmon
21 tháng 11, 2026 lúc 3:30 AM
Tóm tắt bài viết bởi
Trong sự nghiệp của mình, tôi đã sai nhiều lần, nhưng một trong những điều sai nhất tôi từng viết ra giấy trắng mực đen có từ tháng 12.2014, khi tôi được mời viết cho chuyên mục mới "Money Well Spent" của tạp chí Money. Tôi chọn viết về khoản 2.600 USD đã chi năm 2001 cho chiếc PowerBook G4 vỏ titan vừa ra mắt của Apple, một món đồ tôi chưa từng hối tiếc dù chỉ một giây và cho đến nay vẫn là chiếc máy tính tôi yêu thích nhất. Độ nhẹ và tính di động của chiếc laptop, đồ họa mượt mà, viền màn hình siêu mỏng và thân máy phẳng tuyệt đối, tất cả đều khiến cuộc sống của tôi vui hơn và dễ dàng hơn. Nếu dừng bài viết ở đó thì đã chẳng có vấn đề gì.
Nhưng không hiểu vì sao, tôi lại quyết định đẩy lập luận đi xa hơn. Tôi trích lời một nhà phân tích Phố Wall mà tôi gặp ngay sau khi mua chiếc máy, người đã khuyên tôi đừng lo về giá. "Mua phần cứng của Apple còn là khoản đầu tư tốt hơn mua cổ phiếu Apple," ông nói. Câu nói ấy đeo bám tôi và định hình thế giới quan của tôi suốt hơn một thập niên. (Tôi chắc chắn mình đã đọc thêm vào lời nói tiện miệng đó nhiều hơn những gì ông thực sự muốn nói.)
Đến năm 2014, khi tôi viết bài đó, nhà phân tích này đã chuyển sang làm cho một quỹ phòng hộ (hedge fund) lớn và hiểu tầm quan trọng của việc không ngừng chất vấn, cập nhật quan điểm của chính mình. Là một nhà báo đã mỏi mệt, tôi không bận tâm làm vậy. Tôi sẵn lòng lờ đi thực tế rằng Apple trước thời iPhone là một công ty rất khác với công ty niêm yết dưới cùng mã chứng khoán 13 năm sau đó.
Trên tạp chí, tôi nhấn mạnh thêm nhận định ban đầu của ông từ năm 2001. "Ông ấy đã đúng," tôi huênh hoang viết. Đúng là nếu tôi dùng 2.600 USD đó mua cổ phiếu Apple, số tiền sẽ trị giá 200.000 USD vào năm 2014. Nhưng tôi tự thuyết phục rằng chiếc laptop đã giúp tôi đạt được nhiều thành công trong nghề đến mức, ngay cả khi nhìn lại, chiếc máy vẫn là khoản mua tốt hơn số cổ phiếu kia.
Lập luận đó, vốn đã hơi khiên cưỡng vào năm 2014, giờ đây trông thật lố bịch vào năm 2026. Chỉ cần so sánh hai kết cục có thể xảy ra: chiếc máy tính, không tránh khỏi, cuối cùng trở thành rác thải điện tử tiêu dùng. Ngược lại, nếu tôi dùng 2.600 USD đó mua cổ phiếu Apple, số cổ phiếu ấy hôm nay sẽ trị giá khoảng 3 triệu USD. Chiếc laptop rất tuyệt, nhưng nếu năm 2001 có ai cho tôi chọn giữa "bạn muốn có một chiếc PowerBook titan hôm nay hay 3 triệu USD vào năm 2026," tôi sẽ chọn tiền mặt không chút do dự, và chọn như vậy là hoàn toàn đúng.
Giờ đây tôi xem bài viết năm 2014 là bằng chứng cho thấy con người giỏi một cách khác thường trong việc biện minh cho lựa chọn "chi tiêu" mỗi khi đứng trước quyết định tiết kiệm hay chi tiêu. Tôi thực sự tin, ngay cả khi đã nhìn lại, rằng một chiếc laptop mới là ý tưởng tốt hơn khoản lợi suất gần gấp trăm lần. Tôi cũng tin rằng phép so sánh đó là hợp lý, rằng chi tiêu tiêu dùng có thể là một hình thức đầu tư.
Có lẽ tôi không sai, chỉ là đi sớm. Ngày nay, hầu như mọi hoạt động tiêu dùng thường xuyên được trình bày như một hình thức đầu tư. Trong khi đó, ngành dịch vụ tài chính đang đi đến cùng một điểm từ hướng ngược lại, khi họ chào bán ngày càng nhiều sản phẩm cờ bạc (cá cược thể thao, quyền chọn, cổ phiếu meme, tiền mã hóa) trên chính những nền tảng cung cấp các khoản đầu tư thực sự có dòng tiền và giá trị kỳ vọng dương.
Dù đi theo hướng nào, chúng ta cũng đến một thế giới nơi mọi khoản chi có thể được chia tách thành phần đầu tư và phần giải trí. Câu hỏi không còn là phần lợi suất đầu tư có dương hay không, mà là ngay cả khi âm, nó có đủ cao để biện minh cho một khoản chi mà lẽ ra giống với một khoản tiêu xài quá tay hay không.
Phần lớn trực giác ở đây nằm sẵn trong chính ngôn từ. Khi nói "đầu tư" (investing) vào một đôi giày mới, chúng ta dùng cùng một từ như khi đầu tư vào quỹ chỉ số S&P 500. Không bao giờ hoàn toàn rõ liệu chúng ta cho rằng khoản đầu tư vào đôi giày là thật hay chỉ là ẩn dụ. Xét theo từ nguyên, phép ẩn dụ đi theo chiều ngược lại: động từ "to invest" ban đầu có nghĩa là "mặc áo cho" (hãy nghĩ đến lễ phong chức giám mục) trước khi mang lớp nghĩa tài chính.
Đến nay, khái niệm thế nào là đầu tư đã trở nên mơ hồ đến mức gần như chỉ còn nghĩa là "kỳ vọng một kết quả tích cực nào đó." Hãy xem tấm quảng cáo ở cửa sổ ngân hàng đối diện trụ sở của Bloomberg tại New York, tuyên bố rằng "Vạch ra tương lai của bạn nghĩa là đầu tư vào hoài bão của bạn". (Vâng, tôi cũng chẳng hiểu.)
Các nhà kinh doanh đương nhiên có lý do để đón nhận ý tưởng này. Thay vì là kẻ tiêu xài hoang phí hay phá của, khi mua thứ họ bán, bạn đang đầu tư cho tương lai của mình. Nghĩ kỹ thì không chi khoản tiền này mới là thiếu trách nhiệm về tài chính! Vậy bạn trả bằng tiền mặt hay thẻ?
Khi coi tiêu dùng là đầu tư, chúng ta tạo ra một câu trả lời cực kỳ hấp dẫn kiểu "vừa muốn giữ bánh vừa muốn ăn bánh" cho câu hỏi chi tiêu hay tiết kiệm: Tại sao không làm cả hai? Chẳng bao lâu, những thứ vốn có thể được xem là tiêu dùng thuần túy, như gọi một chai rượu vang ngon, đặt khách sạn sang trọng, nâng hạng dịch vụ lên hạng nhất, đã được định danh lại về mặt khái niệm thành đầu tư vào trải nghiệm hay kỷ niệm. Thậm chí các công ty dịch vụ tài chính cũng bắt đầu đăng bài mô tả các lớp học làm đồ thủy tinh và xưởng làm xà phòng như một "chiến lược đầu tư".
Về mặt tài chính, phần lớn các khoản "đầu tư" này có lợi suất đầu tư (ROI) đã biết là -100%. Ít nhất lợi thế của việc này là dễ lập mô hình tài chính. Nếu chi tiền nghĩa là tiền biến mất, thì khi muốn ước tính sau này mình sẽ có bao nhiêu tiền, chỉ cần số học cơ bản: Nhìn vào các khoản đầu tư thực tế của bạn, cộng thêm khoản tiết kiệm trong tương lai và một mức lợi suất lãi kép nào đó, vậy là xong. Tiêu dùng có thể mang lại một dạng lợi ích hưởng thụ nào đó, nhưng không phải lợi ích tài chính.
Mô hình đó phổ biến đến mức được dùng cả ở những lĩnh vực không hẳn hợp lý. Chẳng hạn, mục đích cốt lõi của một quỹ từ thiện là quyên tặng tiền. Dù vậy, hầu như không tổ chức từ thiện nào đầu tư tiền với kỳ vọng rằng lợi ích xã hội của khoản đầu tư sẽ bù đắp cho lợi suất âm. Thỉnh thoảng, một chương trình như Risk Share của quỹ Gates cũng thử nhúng chân vào những hoạt động như vậy. Nhưng ngay cả khi ấy, kế toán nội bộ của quỹ vẫn xem các khoản đầu tư này là sự kết hợp giữa tài trợ và khoản vay lãi suất 0%. Chuẩn mực vẫn là các khoản vay (vốn là đầu tư) phải được hoàn trả đầy đủ và không thể có lợi suất kỳ vọng âm.
Ở chỗ các tổ chức từ thiện đã thất bại, cách tiếp cận buông lỏng của chính quyền tổng thống Trump lại thành công, bằng cách xếp cờ bạc vào một loại hình đầu tư thuộc thẩm quyền của ủy ban Giao dịch hàng hóa tương lai Mỹ (CFTC), một cơ quan vốn chẳng có mấy tác dụng.
Cờ bạc luôn là một dạng tiêu dùng thú vị vì bạn không tiêu hết tiền ngay từ đầu. Thật vậy, trong khoảng thời gian ngắn, bạn có thể thấy mình giàu lên thay vì nghèo đi. Nếu chơi theo cách lành mạnh, bạn xem đó là chi tiêu: bạn đang mua một cảm giác hồi hộp, một giấc mơ, một chút adrenaline.
Như nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Paul Samuelson viết trong một bài nghiên cứu năm 1952: "Khi đến sòng bạc, tôi đến không chỉ vì những giải thưởng bằng đô la, mà còn vì thú vui cờ bạc, vì ánh đèn dịu và tiếng nhạc ngọt ngào". Những thú vui ấy khiến chúng ta "chấp nhận lợi suất tài chính thấp hơn để đổi lấy thỏa dụng phi tiền tệ," theo cách diễn đạt của một nghiên cứu gần đây về thị trường đồ sưu tầm, thậm chí đôi khi cả khi lợi suất tài chính đó là âm.
Xem thể thao vốn đã vui. Nếu bạn đặt tiền cược vào kết quả, điều đó giống như thêm bột ngọt vào trải nghiệm, làm niềm vui tăng lên. Thường thì số tiền bạn cuối cùng chi ra là điều không thể biết trước: bạn có thể mua 1.000 USD tiền chip khi đến Las Vegas rồi kết thúc cuối tuần với số tiền từ 0 đến 10.000 USD trở lên. Nhưng giả sử cuối cùng bạn đổi lại được 400 USD tiền chip, nghĩa là bạn đã chi 600 USD cho tiêu dùng, hay nói cách khác, bạn nhận lợi suất đầu tư -60%. Không tuyệt vời, nhưng vẫn tốt hơn mức có thể đã xảy ra.
Ngày nay, cờ bạc đã tiến hóa từ thứ chỉ xảy ra trong những chuyến đi Las Vegas thỉnh thoảng thành thứ tồn tại 24/7 trong một ứng dụng trên điện thoại. Quyền chọn zero-day (hết hạn trong ngày) là một dạng cờ bạc; tiền mã hóa cũng vậy; cổ phiếu meme cũng vậy. Và rõ ràng nhất, cá cược thể thao cũng vậy. Hiện thú vui này đã được tích hợp sâu vào ứng dụng của Robinhood. (Người phát ngôn của Robinhood cho biết rằng đầu tư dài hạn vẫn là cốt lõi trong hoạt động kinh doanh của công ty, và phần lớn khách hàng có giao dịch đầu tiên là trên thị trường dự đoán sau đó cũng thử các sản phẩm tài chính khác.)
Chúng ta đang sống trong một thế giới nơi cả chi tiêu lẫn đầu tư chủ yếu diễn ra trực tuyến. Ở đó, các ứng dụng môi giới có động lực thúc đẩy chi tiêu, vì họ thu phần lớn tiền từ đó, và hạ thấp ưu tiên đối với đầu tư mua và nắm giữ, nơi họ hầu như không có lãi, nếu có. Các nền tảng khác, như Depop và StockX (*), vốn được xây dựng làm nơi mua bán hàng hóa vật lý, cho đến khi nhận ra họ có thể tối đa hóa khối lượng giao dịch và lợi nhuận bằng cách khuyến khích giao dịch đầu cơ.
Đó cũng là nơi để tìm kiếm và xây dựng cộng đồng. Đi bar với bạn bè là một khoản chi tiêu kinh điển. Dù có nhiều lựa chọn thay thế miễn phí hoặc rẻ trên mạng, từ các nhóm chat đến các buổi chơi game Fortnite, những lựa chọn khác có thể trở thành một khoản chi đáng kể.
Trong cơn sốt cổ phiếu meme đầu năm 2021, trang subreddit r/wallstreetbets trở thành nơi để hàng chục ngàn người Mỹ cùng nhau đặt cược các khoản tiền rảnh rỗi thời đại dịch. Đó là một phong trào xã hội xoay quanh ý tưởng rằng khi số nhà đầu tư nhỏ đủ nhiều, họ có thể gây thua lỗ lớn cho các nhà quản lý quỹ đầu cơ tỉ phú đã bán khống một số cổ phiếu nhất định. Đúng như dự đoán, chiến lược này hiệu quả cho đến khi hết hiệu quả, và nhiều người tham gia cuối cùng mất những khoản tiền lớn.
Ít dễ đoán hơn là việc phần lớn họ dường như không quá buồn bã về khoản thua lỗ. Nhiều người chơi bằng tiền không do mình làm ra, họ vui trong quá trình đó, và ai cũng nhận thức rõ rủi ro mình đang chấp nhận. Hơn nữa, mất một phần lớn tiền của chính mình là cách đã được thời gian kiểm chứng để học về thị trường chứng khoán, nhiều nhà đầu tư thành công đã khởi đầu như vậy.
Làm điều này khi còn trẻ, cách nhiều thập niên so với thời kỳ thu nhập đỉnh cao, là thời điểm tốt nhất có thể. "Cá cược thể thao, thị trường dự đoán, tiền mã hóa: Những thứ này giống như chất gây nghiện mở đường dẫn tới đầu tư truyền thống", Olivia Valdes, nhà nghiên cứu tại Finra Investor Education Foundation, nói. Bà đã phát hiện hơn 75% nhà đầu tư mới gia nhập thị trường chứng khoán năm 2020 vẫn còn đầu tư hai năm sau đó.
Vấn đề là các tập đoàn trị giá hàng tỉ USD như Robinhood và Kalshi (**) đang tích cực làm mờ ranh giới giữa việc đưa vốn vào đầu tư và tiêu dùng giải trí. Họ có nghĩa vụ ủy thác với cổ đông của mình là kiếm càng nhiều tiền càng tốt, trong phạm vi pháp luật cho phép, từ một hoạt động mà, dù về mặt kỹ thuật có được coi là cờ bạc hay không, vẫn là thứ vui vẻ và dễ gây nghiện chứ không phải một việc vặt chán ngắt.
"Tôi nghĩ cờ bạc nên hợp pháp," Jonathan Cohen, trưởng nhóm chính sách về cá cược thể thao tại viện Nghiên cứu Nam giới và Trẻ em trai Hoa Kỳ, nói. "Tôi nghĩ cờ bạc rất vui. Người 21 tuổi là người trưởng thành hợp pháp và có thể làm bất cứ điều gì họ muốn. Nhưng không thể để mỗi người 22 tuổi tự lo thân mình trước một tập đoàn tỉ USD nằm ngay trong điện thoại, tìm cách khiến họ nghiện cá cược thể thao."
Cuộc cách mạng đầu tư thụ động, vốn giúp hàng triệu nhà đầu tư giữ lại hàng tỉ USD nhờ kéo phí xuống ngày càng thấp, có mục tiêu cốt lõi là làm cho đầu tư nhàm chán nhất có thể. Các công ty dịch vụ tài chính mới hơn bác bỏ ý tưởng đó và đang cố biến đầu tư thành một hàng hóa tiêu dùng thú vị. "Các sàn giao dịch tài chính mang tính cạnh tranh; không phải ai cũng kiếm được tiền", Elisabeth Diana, người phát ngôn của Kalshi, nói. "Thị trường dự đoán là giao dịch, không phải nền tảng đầu tư."
Giờ khi việc nói về các khoản mua sắm như một dạng đầu tư đã trở nên phổ biến, tình thế đã đảo ngược, và đầu tư đã trở thành một dạng tiêu dùng tự thân mang lại niềm vui.
Mọi thứ giờ nằm trên một con đường nối nhau liên tục: một đầu là việc đơn giản phung phí tiền, đầu kia là bỏ tiền vào một quỹ ETF tín phiếu kho bạc tẻ nhạt đến mụ mị. Nhưng có lẽ tin tốt là khi mọi thứ nằm trên con đường này, chúng sẽ, dù chỉ một phần nhỏ, được đánh giá theo tiêu chuẩn của đầu tư.
Khi học được từ kinh nghiệm những cách dùng tiền nào có lợi suất âm đáng kể, chúng ta có thể bắt đầu chuyển số tiền đó sang những lĩnh vực nơi lợi suất có thể bớt âm, thậm chí dương. Dần dần theo thời gian, chúng ta có thể thấy mình mua ít laptop Apple hơn và nhiều cổ phiếu Apple hơn. Hoặc ít nhất là không tự lừa mình rằng laptop là khoản đầu tư tốt hơn cổ phiếu.
[* Ghi chú biên tập Bloomberg Businessweek Vietnam: Depop là nền tảng mua bán thời trang, chủ yếu là hàng đã qua sử dụng. StockX là nền tảng mua bán giày sneaker và các món đồ sưu tầm.]
[** Ghi chú biên tập: Kalshi là sàn giao dịch thị trường dự đoán, nơi người dùng đặt tiền vào kết quả của các sự kiện. Robinhood là một ứng dụng môi giới tài chính.]
Theo Bloomberg
Theo phattrienxanh.baotainguyenmoitruong.vn
https://phattrienxanh.baotainguyenmoitruong.vn/khi-ranh-gioi-giua-dau-tu-va-co-bac-dan-phai-mo-61720.html
Tặng bài viết
Đối với thành viên đã trả phí, bạn có 5 bài viết mỗi tháng để gửi tặng. Người nhận quà tặng có thể đọc bài viết đầy đủ miễn phí và không cần đăng ký gói sản phẩm.
Bạn còn 5 bài viết có thể tặng
Liên kết quà tặng có giá trị trong vòng 7 ngày.
BÀI LIÊN QUAN
Mới nhất
Videos mới nhất