Iran tính “thu phí an ninh” với các tàu thuyền qua eo biển Hormuz đúng lúc tuyến hàng hải huyết mạch này gần như tê liệt vì chiến tranh, đẩy rủi ro giá dầu toàn cầu lên một nấc mới. Trong khi đó, tại Washington, chính quyền Tổng thống Donald Trump buộc phải tính đến kịch bản Brent leo lên vùng 200 USD/thùng, với những hệ quả khó lường cho tăng trưởng và lạm phát Mỹ.

Theo hãng tin bán chính thức Fars, Quốc hội Iran đang xây dựng một dự thảo luật cho phép thu phí để đổi lấy việc đảm bảo an ninh cho các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Dẫn lời một nghị sĩ giấu tên, Fars cho biết văn bản dự kiến hoàn tất trong tuần tới, với mục tiêu chính là ghi nhận bằng luật pháp chủ quyền và quyền giám sát của Tehran tại eo biển, đồng thời tạo thêm một nguồn thu ổn định thông qua phí quá cảnh. “Chúng tôi đang theo đuổi một đề xuất trong đó chủ quyền và quyền kiểm soát của Iran tại Hormuz được công nhận chính thức, kèm cơ chế thu phí quá cảnh để bù đắp chi phí bảo đảm an ninh,” nghị sĩ này được trích dẫn.

Động thái “luật hóa” phí quá cảnh đến trong bối cảnh cuộc chiến tại Trung Đông sắp bước sang tuần thứ tư và eo Hormuz gần như đóng băng với phần lớn tàu chở dầu quốc tế. Theo các ước tính thị trường, chỉ còn một lượng nhỏ tàu bè, chủ yếu gắn với các dòng dầu từ Iran sang Trung Quốc hoặc trao đổi nội bộ trong khu vực, tiếp tục qua lại eo biển này trong những tuần gần đây.

Sự gián đoạn kéo dài ở Hormuz đã buộc hoạt động xuất khẩu dầu của nhiều quốc gia vùng Vịnh phải tạm dừng hoặc chuyển hướng, trong khi một số nhà máy lọc dầu trong khu vực cũng bị hư hại do xung đột. Kết quả là giá dầu Brent – chuẩn tham chiếu toàn cầu – đã tăng vọt, vượt mốc 114 USD/thùng vào đầu tuần này, đảo ngược hoàn toàn trạng thái “dầu rẻ” cách đây chưa lâu. Các trader ngày càng phải định giá thêm một “phụ phí rủi ro Hormuz” vào mọi hợp đồng liên quan tới Trung Đông.

Trong bối cảnh đó, ý tưởng Iran chính thức áp phí an ninh đối với các tàu thuyền sử dụng Hormuz như một tuyến đi lại an toàn càng làm thị trường thêm nhạy cảm. Nếu Tehran tiến xa hơn, từ lập hóa đơn cho một vài tàu riêng lẻ – như một số nguồn tin cho biết đã bắt đầu diễn ra – đến khung phí được luật hóa áp dụng rộng rãi, chi phí vận tải dầu và hàng hóa qua Vịnh Ba Tư có nguy cơ đội thêm một lớp chi phí cố định.

Bài phân tích gần đây của phóng viên Alex Longley trên Bloomberg cho thấy Washington đang đứng trước một thế khó: vừa muốn duy trì áp lực quân sự và chính trị với Tehran, vừa phải trấn an cử tri và doanh nghiệp về chi phí năng lượng. Từ đầu tháng 3, giới hoạch định chính sách Mỹ đã phải nhắc tới kịch bản “xấu nhưng không thể bỏ qua” là giá dầu có thể bị đẩy lên vùng 150–200 USD/thùng nếu Hormuz tắc nghẽn triệt để hoặc Iran quyết liệt “vũ khí hóa” tuyến hàng hải này.

Ở mức hiện tại, giá dầu đã đủ cao để gây thêm áp lực lên lạm phát và làm phức tạp tính toán lãi suất của cục Dự trữ Liên bang, nhưng vẫn chưa chạm ngưỡng “khủng hoảng dầu mỏ” như những năm 1970. Nguy cơ lớn hơn nằm ở việc kỳ vọng của thị trường bắt đầu dịch chuyển: Các mô hình rủi ro ngày càng phải tính đến xác suất cao hơn cho kịch bản giá dầu ba chữ số kéo dài, trong khi những động thái như dự luật phí Hormuz của Iran bị xem như dấu hiệu Tehran sẵn sàng biến lợi thế địa lý thành đòn bẩy tài chính.

Với các nhà nhập khẩu dầu châu Á, trong đó có Việt Nam, câu chuyện Hormuz không chỉ dừng ở một tuyến hàng hải xa xôi. Mỗi bước đi của Tehran, từ phong tỏa bán phần, tấn công hạ tầng dầu khí, cho tới dự thảo luật thu phí an ninh, đều có thể phản ánh ngay trên hóa đơn năng lượng, chi phí vận tải và cuối cùng là giá xăng dầu bán lẻ. Trong kịch bản xấu hơn, khi giá dầu tiến gần các mốc mà Nhà Trắng đang phải giả định trong nội bộ, câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp chịu thêm bao nhiêu chi phí, mà còn là nền kinh tế toàn cầu có thể chịu được bao lâu một “cổ chai” chiến lược bị siết chặt.