Trong cuốn sách “Thách thức sáng tạo” (The Innovator’s dilemma), giáo sư Clayton M.Christensen của đại học Harvard viết: “Điều lớn lao tiếp theo thoạt đầu sẽ trông như một món đồ chơi.” Nhận định này đúng với nhiều thành tựu công nghệ xuất hiện trong kỷ nguyên internet, và nay dường như đang lặp lại với mô hình chơi để kiếm tiền (P2E: play-to-earn) của trò chơi sử dụng công nghệ chuỗi khối (trò chơi điện tử xây dựng trên nền tảng công nghệ blockchain). 

Nhắc tới P2E, nhiều người ở Việt Nam liên tưởng ngay tới Axie Infinity – tựa game nuôi thú ảo xuất phát từ Việt Nam được xây dựng trên nền tảng blockchain Ethereum. Khi tham gia trò chơi, người chơi có thể nhân giống, mua bán và chiến đấu bằng Axie - những vật nuôi có vẻ ngoài lấy cảm hứng từ loài kỳ nhông Mexico với vô vàn phiên bản đủ màu sắc và bộ phận đặc trưng riêng. 

Điều kỳ diệu trong thể loại mới này là người chơi có thể bán vật nuôi, vốn là NFTs (loại tài sản mã hoá có tính độc nhất và không thể bị thay thế) hoặc đổi token (loại tiền mã hoá dùng trong game) và thu về tiền trong thế giới thực. Trò chơi gây tiếng vang vì từng mang lại thu nhập tới 900 đô la Mỹ mỗi tháng, thậm chí còn trở thành kế sinh nhai cho nhiều người Phillipines trong những ngày tháng giãn cách vì đại dịch COVID-19.  

Ý tưởng của mô hình P2E không hoàn toàn mới. Từ những năm 2000, trên một số trò chơi như Diablo II hay Runescape đã bắt đầu xuất hiện các “chợ” (marketplaces) để mua bán các vật phẩm trong trò chơi. Do nguồn thu từ việc bán các vật phẩm rất lớn, nên các nhà phát triển game thường kiểm soát nghiêm ngặt. “Họ muốn đóng vai trò như một vị chúa trong vũ trụ mình xây nên. Người chơi có thể bị cấm và mất tất cả mọi thứ trong game nếu nhà phát triển muốn,” Eddie Thái, tổng giám đốc của quỹ đầu tư 500 Startups Việt Nam, đơn vị từng tham gia vòng vốn series A vào Sky Marvis - công ty đứng sau Axie Infinity cho biết.

Cuộc chơi bắt đầu thay đổi khi công nghệ blockchain cho phép lưu trữ dữ liệu phân tán và truyền tải dữ liệu một cách an toàn dựa trên hệ thống mã hóa vô cùng phức tạp, chống gian lận và thay đổi dữ liệu xuất hiện. Trong giai đoạn cả thế giới phải giãn cách vì dịch bệnh, nhu cầu sử dụng thời gian nhàn rồi để giải trí, tiêu khiển tăng lên. Hai yếu tố này đã khiến hành vi người dùng chuyển dịch và tạo thành điểm bùng phát đẩy P2E lan rộng ra toàn cầu.

“Ý tưởng ở đây là giới thiệu một điều gì đó mới mẻ và có thể gây chút sợ hãi (như tiền mã hoá) thông qua thể thức quen thuộc, vui vẻ và hoài niệm. Sau đó, thêm vào chút quyền sở hữu và tự do kinh tế để trò chơi trở nên thật đặc biệt,” Jeff Zirlin, đồng sáng lập và trưởng bộ phận tăng trưởng của Sky Marvis nói trên blog phân tích công nghệ Notboring.    

Sự đón nhận của thị trường cho thấy công thức của Sky Mavis có hiệu quả: Axie Infinity tạo nên cơn sốt trên toàn cầu với 2,8 triệu người chơi trung bình mỗi tháng, tăng gấp 135 lần so với con số 20 ngàn người ghi nhận chưa đầy một năm trước đó, theo số liệu cập nhật của Dappradar và nhà phát triển game. Doanh thu tháng lúc đỉnh điểm lên tới hơn 364 triệu đô la Mỹ vào tháng 8.2021, theo AxieWorld, trong khi giá trị giao dịch tích luỹ trên chợ mua bán NFT của game đã vượt 3,5 tỉ đô la Mỹ, theo báo cáo ra mắt tháng 2.2022 của công ty nghiên cứu Messari. Khi hoàn thành vòng vốn Series B vào tháng 10.2021, Sky Marvis được quỹ Andreesen Horowitz định giá tới ba tỉ đô la Mỹ, trở thành kỳ lân (công ty tỉ đô) thứ ba của Việt Nam chỉ sau ba năm thành lập. 

Thành công của Axie Infinity đã trở thành nguồn cảm hứng lớn, giúp những nhà phát triển game Việt khác hăm hở tiến vào đường đua. “Hiện Việt Nam đang dẫn đầu thế giới trong mảng phát triển game blockchain,” ông Nguyễn Đình Khánh, CEO công ty game Wolffun, đơn vị đứng sau tựa game blockchain Thetan Arena nhận định.  

Theo sau Axie Infinity, hàng loạt dự án game blockchain Việt ra đời, thu hút được sự chú ý từ giới đầu tư và các game thủ toàn cầu. Có thể kể đến những cái tên nổi bật như Sipher, Thetan Arena, Faraland, Pegaxy, HeroFi, My DeFi Pet…  Trong số đó, nếu tính vốn hoá theo giá trị token thị trường, Việt Nam không thiếu những tựa game blockchain tỉ đô. 

Tuy vậy tốc độ thay đổi giá của chúng vô cùng chóng mặt. Token AXS của Axie Infinity sau khi chạm đỉnh 166 đô la Mỹ vào tháng 11.2021 đã chia ba xuống còn khoảng 56 đô la Mỹ vào đầu tháng 3.2022. Trong khoảng thời gian tương tự, token THG của Thetan Arena đã giảm từ 20 đô la Mỹ xuống còn khoảng 1,4 đô la Mỹ, tức mất giá khoảng 14 lần. Cá biệt có những dự án bị tố lừa đảo như CryptoBike đã chứng kiến giá token CB giảm tới gần 40 lần chỉ trong khoảng một tuần. 

Có nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng trên: sự biến động thường xuyên của thị trường tiền mã hoá, do các nhà đầu tư chốt lời các token họ được mua sớm khi game vẫn còn trong giai đoạn dự án, hoặc tồi tệ nhất là việc những cá nhân, tổ chức nắm trong tay lượng lớn token của game lợi dụng tâm lý FOMO (sợ bị bỏ lỡ) của các nhà đầu tư nhỏ lẻ để đầu cơ và sau đó bán tháo. “Những người tham gia thị trường cần hiểu nhiều hơn về những rủi ro có thể đối mặt, đồng thời các quy định pháp lý liên quan tới blockchain cần sớm xuất hiện,” Eddie Thái, quỹ đầu tư 500 Startups Việt Nam nói. 

Tuy vậy gót chân Achilles thực sự của P2E nằm ở chính cấu trúc kinh tế của mô hình. Điều kiện đầu tiên để tham gia một game P2E là người chơi bỏ tiền ra mua nhân vật NFT, thường có mức giá vài trăm đô la Mỹ, cũng như sau đó bỏ tiền mua các token để thực hiện các hoạt động trong game. Như cách vận hành trong nền kinh tế thực, thị trường thường có xu hướng tìm trạng thái cân bằng giữa lượng người bán và người mua. Tuy nhiên trong P2E, hầu hết ai cũng muốn mua để rồi trở thành người bán. Các câu hỏi nối tiếp nhau nảy sinh. Bạn mua NFT và token từ ai? Từ người chơi vào game trước bạn. Bạn bán cho ai? Cho người chơi vào thị trường sau bạn. 

Như vậy để P2E tiếp tục vận hành, số tiền mới đổ vào cần đủ lớn để đáp ứng nhu cầu bán hiện tại. Điều này yêu cầu trò chơi phải luôn giữ được sức hấp dẫn, liên tục thu hút được thêm người chơi mới, đồng thời thị trường tiền mã hoá cần liên tục đi lên để giữ sức hút với những người chơi mang mục tiêu kiếm tiền.  

Bản thân nhà phát triển của Axie Infinity cũng nhận ra lỗ hổng này. Ông Nguyễn Thành Trung, đồng sáng lập và CEO của Sky Marvis thẳng thắn thừa nhận trong The Growth Podcast của hệ sinh thái khởi nghiệp Up Youth: “Nếu chỉ nhìn P2E theo hướng tất cả mọi người tham gia vì tài chính thì đây là trò chơi có tổng bằng không (được của người này chính là mất của người khác) và chắc chắn điều đó sẽ không bền vững.” CEO Wolffun Nguyễn Đình Khánh cũng cho rằng: GameFi (kết hợp trò chơi - Game vào tài chính - Finance) “sẽ chết sớm” nếu giữ nguyên mô hình P2E như hiện giờ (nhiều người tham gia để kiếm tiền hơn là tận hưởng trò chơi).

Nhận rõ vấn đề cũng đồng nghĩa với có giải pháp giải quyết nó. Từ đầu năm 2022, Axie Infinity đã tuyên bố một loạt những thay đổi đáng kể cách vận hành của nền kinh tế trong trò chơi. Theo đó, nhà phát hành quyết định xoá bỏ các khoản thưởng token cho những nhiệm vụ dễ để ưu tiên cho những người chơi có kỹ năng kiếm tiền nhằm giảm bớt tình trạng lạm phát token. Ngoài ra, Sky Mavis cũng dự kiến sẽ tung ra Axie Infinity: Origin – phiên bản Free-to-play trong quý 1.2022 để người dùng không cần phải bỏ tiền mua Axie mà vẫn có cơ hội trải nghiệm trò chơi. Qua đó, có thể thu hút một tỉ lệ người mới tham gia sâu hơn và có nhu cầu trả tiền đề chơi. 

Có thể thấy Axie Infinity đang cố chuyển dịch mô hình tập trung vào phần thỏa mãn thú chơi hơn là phục vụ mục đích chơi để kiếm tiền. Họ chăm chút hơn cho phần đồ hoạ, có bảng xếp hạng để tăng tính cạnh tranh, đồng thời phần thưởng cho các giải đấu cũng đang ngày một trở nên hấp dẫn. Eddie Thái của quỹ đầu tư 500 Startups Việt Nam cho rằng, đây sẽ là một “nước đi thông minh” giúp tăng số lượng người chơi trong hệ sinh thái của Axie Infinity, từ đó có thể tăng cầu cho nền kinh tế trong trò chơi. 

Tuy vậy với CEO Wolffun, việc một game blockchain quay trở về cạnh tranh trên thị trường game truyền thống sẽ là một thách thức: “Game truyền thống vốn là môi trường ổn định và được thống trị bởi nhiều gã khổng lồ. Tôi không nghĩ đó là ý tưởng hay,” ông Khánh cho biết. 

Sớm nhìn thấy thách thức của ngành game, công ty game Wolffun đã cho ra mắt Thetan Arena vào cuối tháng 11.2021. Tựa game hiện đạt 23 triệu người chơi – một con số kỷ lục trong ngành game blockchain. Thetan Arena không đi theo mô hình P2E như Axie Infinity mà kết hợp mô hình Free-to-play truyền thống với Play-to-earn thành “mô hình lai” Free-to-earn. Theo đó, người chơi có quyền lựa chọn: hoặc chơi bằng các nhân vật được cho sẵn (họ sẽ không kiếm được tiền từ nhân vật này), hoặc lựa chọn khác là chơi và kiếm tiền mã hoá sau khi bỏ tiền ra mua nhân vật là các NFT. 

Việc sử dụng mô hình như vậy giúp Wolffun tận dụng được ưu thế của cả Play-to-earn và Free-to-play. Công nghệ blockchain được tận dụng để quảng bá trò chơi và giúp việc gọi vốn trở nên dễ dàng hơn trong bối cảnh ngày càng nhiều nhà đầu tư mong muốn đổ tiền vào trò chơi sử dụng công nghệ blockchain. Trong khi đó, việc không tốn tiền khi bắt đầu chơi sẽ thu hút được nhiều người chơi hơn. Trên thực tế, 90% trong số 23 triệu người dùng của Thetan Arena là những người dùng chọn chơi game miễn phí, theo CEO Nguyễn Đình Khánh.  “Thách thức lớn nhất vẫn là thuyết phục người mua rằng những gì họ bỏ tiền ra là hoàn toàn xứng đáng,” ông Khánh cho biết. 

Wolffun cũng đang nỗ lực đa dạng hoá nguồn thu của mình thông qua việc bán quảng cáo, kết hợp với các streamer để tạo thêm nội dung xoay quanh trò chơi, đồng thời đẩy mạnh việc tạo ra các nhân vật theo đúng hình mẫu ngoài đời thực của người chơi nhằm thỏa mãn tâm lý muốn thể hiện bản thân của một bộ phận người chơi có điều kiện kinh tế.    

Dường như tính mới lạ của mô hình P2E khiến nhiều người thời gian qua quá tập trung vào khía cạnh kinh tế trong trò chơi mà quên rằng: các trò chơi sử dụng công nghệ blockchain về bản chất vẫn là một trò chơi. Và như bao trò chơi khác, chúng ta chơi vì niềm vui mỗi khi chiến thắng, để rèn luyện trí óc hoặc gặp gỡ với những người bạn mới trên mạng. “Mô hình P2E sẽ vẫn có khả năng tồn tại, nhưng mô hình này sẽ chuyển thành Play-and-earn. Trong đó những trò chơi chiến thắng và sống sót sẽ là trò mang lại niềm vui, được thiết kế trau chuốt và kết hợp một cách nhuần nhuyễn giữa chơi và kiếm tiền một cách minh bạch và phi tập trung hoá hơn,” Eddie Thái nói.