Chiến tranh Trung Đông đang tạo ra những tác động sâu rộng vượt xa phạm vi thị trường năng lượng. Giá dầu biến động mạnh, chuỗi cung ứng đối mặt với nhiều rủi ro hơn, trong khi làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu, quốc phòng và hạ tầng chiến lược khiến nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị tăng nhanh trên khắp châu Á. Kết quả là cán cân thương mại của nhiều nền kinh tế trong khu vực bắt đầu phân hóa rõ rệt, đồng thời mở ra một chu kỳ tái phân bổ vốn đầu tư giữa các quốc gia.

Số liệu thương mại công bố trong tháng 6 cho thấy bức tranh tương phản ngày càng rõ. Nhật Bản ghi nhận tháng thứ hai liên tiếp thâm hụt thương mại, trong khi Philippines chứng kiến mức thâm hụt tiếp tục mở rộng. Ngược lại, Hàn Quốc và Đài Loan vẫn duy trì thặng dư lớn nhờ hưởng lợi trực tiếp từ làn sóng đầu tư AI toàn cầu.

Sự khác biệt này phản ánh một thực tế mới của kinh tế châu Á. Tăng trưởng xuất khẩu công nghệ đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các nền kinh tế sở hữu chuỗi giá trị bán dẫn, linh kiện điện tử có hàm lượng công nghệ cao với những quốc gia vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng hoặc chỉ tham gia các khâu lắp ráp có giá trị gia tăng thấp.

Trong tháng 6, xuất khẩu của Nhật Bản tăng khoảng 19% so với cùng kỳ năm trước, còn Philippines tăng tới 24%, chủ yếu nhờ nhu cầu mạnh đối với các sản phẩm điện tử. Tuy nhiên, mức tăng xuất khẩu này vẫn chưa đủ để bù đắp chi phí nhập khẩu năng lượng leo thang.

Tại Nhật Bản, giá trị nhập khẩu dầu mỏ tính theo đồng yên tăng gần 60% trong tháng 6 do giá dầu thế giới duy trì ở mức cao, kéo tổng kim ngạch nhập khẩu tăng khoảng 25%. Điều này khiến cán cân thương mại chuyển từ trạng thái thặng dư của cùng kỳ năm trước sang thâm hụt.

Philippines cũng rơi vào tình trạng tương tự khi thâm hụt thương mại hàng tháng mở rộng lên gần 5 tỉ USD, cao hơn đáng kể so với cùng kỳ năm ngoái.

Nguyên nhân quan trọng nhất là cú sốc giá năng lượng xuất phát từ xung đột Trung Đông. Dầu Dubai, chuẩn tham chiếu của châu Á, từng tăng vọt lên khoảng 170 USD một thùng vào thời điểm căng thẳng quân sự giữa Iran với Mỹ và Israel leo thang. Dù sau đó hạ nhiệt, giá dầu lại bật tăng gần đây khi rủi ro địa chính trị quay trở lại.

Đối với các quốc gia nhập khẩu năng lượng lớn như Nhật Bản, Philippines hay Thái Lan, diễn biến này lập tức phản ánh vào cán cân thương mại thông qua hóa đơn nhập khẩu cao hơn. Trong khi đó, việc tìm kiếm nguồn cung thay thế ngoài Trung Đông, bao gồm dầu từ Mỹ, giúp giảm bớt rủi ro gián đoạn nguồn hàng nhưng chưa thể làm giảm đáng kể chi phí.

Điều đáng chú ý là cú sốc năng lượng lần này diễn ra đồng thời với một chu kỳ đầu tư quy mô lớn trên toàn cầu.

Nếu giai đoạn sau đại dịch được thúc đẩy bởi tiêu dùng và phục hồi thương mại, thì giai đoạn hiện nay lại được dẫn dắt bởi đầu tư vào AI, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, năng lượng sạch, quốc phòng và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Những lĩnh vực này đều đòi hỏi lượng lớn máy móc công nghiệp, thiết bị tự động hóa, hệ thống điện, máy chủ, thiết bị mạng và vật liệu chuyên dụng. Phần lớn các sản phẩm này vẫn phải nhập khẩu đối với nhiều nền kinh tế đang phát triển ở châu Á.

Điều đó đồng nghĩa với việc ngay cả khi xuất khẩu tăng trưởng khá, nhập khẩu còn tăng nhanh hơn do nhu cầu đầu tư trong nước, khiến cán cân thương mại tiếp tục chịu sức ép.

Xu hướng này đang xuất hiện tại nhiều quốc gia Đông Nam Á. Indonesia ghi nhận thâm hụt thương mại lần đầu tiên sau nhiều năm. Việt Nam cũng xuất hiện quý thâm hụt thương mại đầu tiên kể từ năm 2022 khi nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên liệu phục vụ sản xuất tăng nhanh. Philippines tiếp tục chứng kiến mức nhập khẩu vượt xa xuất khẩu.

Đây là điểm khác biệt đáng kể so với Hàn Quốc hay Đài Loan. Hai nền kinh tế này đang hưởng lợi mạnh từ nhu cầu toàn cầu đối với chip AI, bộ nhớ, mạch tích hợp và thiết bị xử lý dữ liệu. Những mặt hàng có giá trị gia tăng rất cao giúp doanh thu xuất khẩu tăng nhanh hơn nhiều so với chi phí nhập khẩu năng lượng.

Singapore và Malaysia cũng nằm trong nhóm được hưởng lợi nhờ sở hữu ngành điện tử phát triển và tỷ trọng lớn của các sản phẩm bán dẫn trong cơ cấu xuất khẩu.

Trong khi đó, nhiều nền kinh tế ASEAN vẫn chủ yếu xuất khẩu linh kiện điện tử ở các khâu có giá trị gia tăng thấp hoặc đảm nhiệm vai trò lắp ráp cuối cùng. Điều này khiến mức tăng doanh thu xuất khẩu chưa đủ lớn để trung hòa tác động của giá dầu.

Sự phân hóa này cũng phản ánh quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Làn sóng AI đang tạo ra nhu cầu khổng lồ đối với các linh kiện cốt lõi như GPU, chip nhớ, mạch tích hợp và thiết bị sản xuất bán dẫn. Những quốc gia kiểm soát được các mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị sẽ thu được lợi ích lớn hơn nhiều so với các nền kinh tế chủ yếu tham gia gia công.

Về dài hạn, đây có thể là yếu tố quyết định vị thế thương mại của từng quốc gia trong kỷ nguyên AI.

Một tác động khác của cán cân thương mại suy yếu là áp lực lên tỷ giá. Đối với các nền kinh tế áp dụng cơ chế tỷ giá linh hoạt, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu sẽ tạo áp lực mất giá đối với đồng nội tệ. Trong điều kiện bình thường, đồng tiền yếu hơn có thể hỗ trợ xuất khẩu thông qua lợi thế về giá.

Tuy nhiên, hiệu quả này hiện bị hạn chế bởi cơ cấu thương mại của nhiều nền kinh tế châu Á. Các quốc gia như Indonesia, Philippines hay Ấn Độ có tỷ trọng tiêu dùng nội địa lớn và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên liệu, máy móc cũng như năng lượng. Vì vậy, đồng tiền mất giá lại khiến chi phí đầu vào tăng thêm, làm giảm lợi ích đối với khu vực xuất khẩu.

Đó là lý do nhiều ngân hàng trung ương trong khu vực phải đối mặt với bài toán khó: vừa hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, vừa hạn chế áp lực tỷ giá và lạm phát nhập khẩu.

Dù vậy, chiến tranh Trung Đông không chỉ mang lại những tác động tiêu cực.

Việc các quốc gia vùng Vịnh đẩy mạnh đầu tư nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz được dự báo sẽ mở ra một chu kỳ xây dựng cơ sở hạ tầng mới, từ cảng biển, kho chứa dầu, tuyến vận tải cho đến các trung tâm công nghiệp.

Điều này có thể làm gia tăng nhu cầu lao động từ các quốc gia châu Á có thế mạnh xuất khẩu lao động như Philippines, Ấn Độ, Indonesia hay Pakistan. Nếu dòng lao động tăng lên, lượng kiều hối gửi về các nền kinh tế này cũng có thể cải thiện cán cân thanh toán trong trung và dài hạn.

Bên cạnh AI và chuyển đổi số, các khoản chi cho quốc phòng, an ninh năng lượng, hạ tầng logistics và đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách cũng như kế hoạch phát triển của nhiều quốc gia. Điều này sẽ tiếp tục thúc đẩy nhu cầu nhập khẩu thiết bị công nghiệp, vật liệu và công nghệ trong nhiều năm tới.

Nhìn chung, xung đột Trung Đông đang làm thay đổi cán cân kinh tế của châu Á theo hai hướng song song. Một mặt, giá năng lượng cao tạo áp lực lên các quốc gia nhập khẩu dầu. Mặt khác, làn sóng đầu tư mới vào AI, bán dẫn và hạ tầng chiến lược đang định hình lại dòng vốn, thương mại và năng lực cạnh tranh của từng nền kinh tế.