Khi World Cup bắt đầu, ngày càng nhiều huấn luyện viên cho rằng “tư duy chơi bóng” có thể được rèn luyện.

Kể từ khi những con người đầu tiên bắt đầu đá những quả bóng để giải trí, tầm quan trọng của việc đồng thời theo dõi quả bóng và đối thủ đã sớm trở nên rõ ràng. Trải qua hàng thiên niên kỷ, những người có nhiệm vụ chỉ đạo cầu thủ trên sân, sau này được gọi là huấn luyện viên, ngày càng chú trọng đến kỹ năng này. Theo thời gian, họ phát triển nhiều cách gọi khác nhau cho cùng một ý tưởng.

Trong bóng bầu dục Mỹ, nó được gọi là tầm nhìn sân đấu hay “riding the hash”. Các cầu thủ bóng rổ gọi đó là tầm nhìn sân. Trong khúc côn cầu, khái niệm này được biết đến là tầm nhìn trên băng. Còn trong cricket, nó được gọi là tìm kiếm khoảng trống. Với môn thể thao phổ biến nhất thế giới, kỹ năng này mang tên tư duy chơi bóng.

Một yếu tố then chốt của tư duy chơi bóng là khả năng quan sát, tức nhìn ra xa khỏi quả bóng để tìm đồng đội, đối thủ và khoảng trống trên sân nhằm xác định điểm yếu. Tuy nhiên, theo quan niệm truyền thống, đây là một kỹ năng thiên bẩm, thứ mà cầu thủ sinh ra đã có và không ai có thể dạy được. Khả năng dự đoán quả bóng sẽ xuất hiện ở đâu tiếp theo chính là điều tạo nên khác biệt giữa những người chỉ sở hữu nền tảng thể chất tốt với các siêu sao thực thụ như Kylian Mbappé của Real Madrid hay Harry Kane của Bayern Munich. Một đội bóng sở hữu nhiều cầu thủ có trình độ nhận thức như vậy sẽ mắc ít sai lầm chiến thuật hơn và rất khó bị đánh bại.

Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, một số nhà tư tưởng cấp tiến trong bóng đá bắt đầu đặt ra câu hỏi khác. Nếu tư duy chơi bóng có thể được định nghĩa, liệu nó có thể được đo lường hay không? Và nếu có thể được đo lường, liệu nó có thể được rèn luyện không? Những nỗ lực tìm lời giải cho các câu hỏi đó được thúc đẩy bởi những tiến bộ công nghệ, từ phân tích chuyển động mắt bằng video tốc độ siêu cao đến các thiết bị theo dõi có khả năng quan sát sâu hơn hoạt động của não bộ khi cầu thủ di chuyển.

“Trong suốt nhiều thập kỷ, chúng ta đã nói về tư duy chơi bóng, nhưng chúng ta không thực sự biết mình đang nói gì,” một trong những người theo đuổi hướng nghiên cứu này là Jes Buster Madsen cho biết. Là một người hâm mộ bóng đá và từng là cầu thủ triển vọng, ông chuyển sang nghiên cứu khoa học thần kinh khi nhận ra bộ não của mình có thể di chuyển nhanh hơn đôi chân.

Hiện nay, các công ty đang tận dụng nghiên cứu của Madsen và nhiều chuyên gia khác để phát triển công nghệ bán cho các đội bóng trong những môn thể thao có tính vận động cao như bóng đá và khúc côn cầu. Một công ty Hà Lan hợp tác với các nhà nghiên cứu từ Đại học Amsterdam đã phát triển các bài kiểm tra nhằm đánh giá tiềm năng tư duy chơi bóng của cầu thủ. Trong khi đó, một nhà sản xuất phần mềm của Đức xây dựng trình mô phỏng bóng đá 360 độ. Công ty Na Uy Be Your Best, nơi Madsen giữ vai trò cố vấn, đã bán các thiết bị thực tế ảo cho gần 20 câu lạc bộ, trong đó có Seattle Sounders và Union Berlin. Theo công ty này, các cầu thủ sử dụng thiết bị của họ tăng tần suất quan sát trung bình 28% sau chín tuần tập luyện, trong khi mức độ nhận thức tăng 44%.

Những con số như vậy đã thúc đẩy hàng chục câu lạc bộ chuyên nghiệp, các đội tuyển quốc gia tham dự World Cup tại Canada, Mexico và Mỹ mùa hè này, cùng một số giải trẻ đầu tư vào các công nghệ nhằm khai thác bộ phận cơ thể vốn ít được rèn luyện trong lịch sử bóng đá là bộ não. Họ tìm cách nâng cao năng lực nhận thức của cầu thủ thông qua thực tế ảo, các bài kiểm tra tâm lý thần kinh và nhiều công cụ khác. Một số đội đã đầu tư hàng triệu USD vào cơ sở hạ tầng. Một số khác thiết lập quan hệ đối tác với các công ty công nghệ chuyên về rèn luyện nhận thức. Đáng chú ý, ngày càng nhiều nghiên cứu khoa học thần kinh cho thấy khoản đầu tư này có thể không hề lãng phí.

Khi đại dịch Covid-19 khiến Madsen không thể đến phòng thí nghiệm tại Đại học Copenhagen vào mùa xuân và mùa hè năm 2020, ông bắt đầu tìm cách duy trì công việc cho đến khi có thể quay lại với máy quét não cộng hưởng từ chức năng. Với nền tảng là cựu cầu thủ đội trẻ FC Copenhagen, ông bắt đầu tìm hiểu các nghiên cứu về nhận thức trong bóng đá. Điều ông phát hiện là số lượng tài liệu cực kỳ hạn chế.

“Toàn bộ lĩnh vực này có số lượng bài báo tương đương số bài báo về bệnh Alzheimer được xuất bản mỗi tuần,” ông nói. “Về cơ bản không có gì về tư duy chơi bóng, tức việc ra quyết định, trong bóng đá.”

Khó khăn lớn nhất là các nhà nghiên cứu không thể mổ não cầu thủ để kiểm tra tác động của việc tập luyện như đối với động vật thí nghiệm, cũng không thể gắn điện cực lên hộp sọ của họ khi đang chạy ở tốc độ tối đa.

“Vì vậy, chúng tôi bắt đầu xem xét các năng lực nhận thức liên quan đến hiệu suất cao,” Madsen nói.

Từ đó, ông xác định 14 chức năng não bộ như trí nhớ làm việc, nhận dạng mẫu và khả năng quan sát, vốn được nhiều nghiên cứu khác ghi nhận là phổ biến ở các cầu thủ ưu tú. Cách tiếp cận này phù hợp với những nghiên cứu gần đây, trong đó có nghiên cứu năm 2017 của nhà khoa học thần kinh Thụy Điển Torbjörn Vestberg được công bố trên tạp chí khoa học PLOS One. Vestberg phát hiện các cầu thủ trẻ ưu tú đạt kết quả vượt trội đáng kể so với những người không chơi bóng. Đáng chú ý hơn, kết quả tốt trong bài kiểm tra còn tương quan với số bàn thắng ghi được, ngay cả khi đã tính đến tuổi tác và các yếu tố khác.

Những kết luận đó đã khởi đầu cuộc chạy đua giữa các đội bóng chuyên nghiệp châu Âu nhằm kiểm tra và cải thiện khả năng nhận thức của cầu thủ. Tại Bundesliga, Bayern Munich, Borussia Dortmund và RB Leipzig đã xây dựng các trình mô phỏng gồm một khu vực cỏ nhân tạo được bao quanh bởi màn hình trình chiếu các tình huống thi đấu. Tại Hà Lan, AZ Alkmaar được đánh giá cao nhờ sử dụng thực tế ảo và trò chơi điện tử để kiểm tra cầu thủ học viện. Trong khi đó, FC Copenhagen tại Đan Mạch bắt đầu thử nghiệm các phương pháp do chính Madsen phát triển.

Đó là phút 99 trong trận đấu trên sân nhà giữa FC Copenhagen và Randers FC, đội bóng thường xuyên bị đánh giá thấp tại giải vô địch Đan Mạch. Mọi thứ đều diễn ra không như ý với đội chủ nhà. Các nhà đương kim vô địch đánh đầu hỏng, bỏ lỡ phạt góc và thực hiện những đường chuyền thiếu chính xác. Moi Elyounoussi bỏ lỡ cơ hội ở phút 11, còn Robert Silva không tận dụng được một tình huống thuận lợi ở phút 29. Ngay trước khi trận đấu kết thúc, Randers được hưởng phạt đền sau một quyết định gây tranh cãi và giành chiến thắng 2-1.

Tuy nhiên, điều khiến 26.676 khán giả tại sân Parken thất vọng không phải là những cơ hội ghi bàn bị bỏ lỡ. Vấn đề nằm ở việc đội bóng liên tục bỏ lỡ cơ hội để tạo ra cơ hội. Hết lần này đến lần khác, các cầu thủ đứng yên và chỉ tập trung nhìn vào người đang giữ bóng.

“Chúng tôi đã thất bại ở những điều cơ bản nhất trong bóng đá,” huấn luyện viên trưởng Jacob Neestrup nói sau trận đấu.

Khắc phục vấn đề đó là ưu tiên hàng đầu của Jesper Fleckner, trưởng bộ phận phát triển nhận thức của FC Copenhagen. Sáng hôm sau thất bại trước Randers, ông hướng dẫn các cầu thủ trẻ sử dụng kính thực tế ảo trong một phòng tập dưới tầng hầm. Trong phòng họp huấn luyện viên có treo ảnh của Jonah Hill trong bộ phim Moneyball. Ngoài sân, các cầu thủ thực hiện các bài tập năm đấu năm được thiết kế để nâng cao nhận thức thi đấu.

Fleckner đã đưa đánh giá nhận thức vào toàn bộ quy trình đào tạo học viện. Ông đo lường tần suất quan sát của các cầu thủ trẻ thử việc và sử dụng các bài kiểm tra tâm lý thần kinh để đánh giá sự sáng tạo, tính linh hoạt nhận thức, khả năng nhận dạng mẫu và dung lượng bộ nhớ.

“Hãy để ý xem em có thể nhìn thấy nhiều hơn chỉ bằng cách di chuyển đôi chân,” ông nói với một cầu thủ trẻ. “Nếu em chỉ cần mở rộng cơ thể, điều đó đã giống như hoàn thành một nửa lần quan sát rồi.”

Phân tích bằng học máy cho thấy tần suất quan sát trong môi trường thực tế ảo là yếu tố quan trọng nhất để phân biệt cầu thủ ưu tú với những người ở cấp độ thấp hơn. Câu lạc bộ cho biết các cầu thủ trẻ của họ hiện đạt tần suất quan sát tương đương cầu thủ chuyên nghiệp tại giải Ngoại hạng Anh, dù còn rất nhiều yếu tố khác quyết định liệu họ có thể đạt đến đẳng cấp đó hay không.

Các bài tập này chủ yếu được áp dụng cho cầu thủ trẻ, những người có bộ não dễ thích nghi hơn. Cùng một nguyên lý đó giải thích vì sao trẻ em thường học ngoại ngữ dễ hơn người lớn. Tuy nhiên, một số thành viên đội một của Copenhagen cũng tham gia.

Jonathan Moalem, tiền vệ 19 tuổi, ban đầu gặp khó khăn khi phải xử lý lượng thông tin mới. Hiệu suất thi đấu của anh thậm chí giảm sút trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, sau vài tháng, khả năng nhận thức bắt đầu cải thiện và anh tận dụng tầm nhìn ngoại vi hiệu quả hơn.

“Cậu ấy luôn rất giỏi trong việc phán đoán và nhìn thấy những đường chuyền mà người khác không thấy,” Fleckner nói. “Nhưng sau khi tập luyện, tốc độ đưa ra ý định, tức tốc độ quyết định phải làm gì, đã cải thiện rõ rệt.”

Điểm khác biệt trong khuôn khổ của Madsen là sự nhấn mạnh vào tính đặc thù. Ba giai đoạn nhận thức mà ông xác định gồm tiền xử lý, ra quyết định và phản hồi đều được rèn luyện ngay trên sân thay vì chỉ thông qua trò chơi điện tử hay thực tế ảo.

“Đó là điều mà Xavi và những cầu thủ có tư duy chơi bóng xuất sắc đang làm,” Madsen nói, nhắc đến Xavi Hernández. “Khi họ nhận bóng, họ đã biết sẽ chuyền đi đâu.”

Theo ông, phần lớn cầu thủ chỉ bắt đầu quan sát sau khi đã nhận bóng.

“Đối thủ của bạn cũng đang phân tích trận đấu cùng lúc,” ông nói. “Nếu bạn đưa ra quyết định sớm hơn một giây, anh ta đã bị bỏ lại phía sau.”

Tuy nhiên, không phải ai cũng tin rằng các khả năng nhận thức chung có thể chuyển hóa thành thành công trên sân cỏ. Trong một bài báo năm 2024 trên tạp chí Sports Medicine, nhà nghiên cứu Job Fransen cho biết ông chưa thấy bằng chứng cho thấy việc rèn luyện nhận thức thực sự cải thiện hiệu suất thể thao.

“Những tuyên bố về tác dụng có lợi của các phương pháp rèn luyện này hiện chưa có cơ sở,” ông viết.

Trong khi đó, Geir Jordet, giáo sư tại Trường Khoa học Thể thao Na Uy và là một trong những người tiên phong nghiên cứu nhận thức trong bóng đá, cho rằng việc chỉ tập luyện trên trình mô phỏng không thể tái hiện đầy đủ những yêu cầu của thi đấu thực tế.

“Có một dòng thông tin rất liền mạch đi từ nhận thức đến hành động,” Jordet nói. “Rất khó để chuyển đổi những điều xảy ra ngoài sân cỏ này.”

Fleckner phản bác rằng ngay cả những cải thiện rất nhỏ về tần suất quan sát hay khả năng nhận dạng mẫu cũng có thể tạo nên khác biệt ở cấp độ cao nhất.

“Nếu bạn giỏi hơn 2% ở giải vô địch Đan Mạch, đó có thể là sự khác biệt giữa vị trí thứ nhất và thứ hai,” ông nói.

Eric Castien cho rằng các đội bóng không nhất thiết phải đầu tư vào những thiết bị đắt tiền để hưởng lợi từ các phát hiện mới. Công ty BrainsFirst của ông tại Amsterdam tập trung vào việc đo lường các năng lực nhận thức như trí nhớ làm việc, khả năng kiểm soát chú ý và tốc độ xử lý thông tin, thay vì rèn luyện chúng. Công ty hiện phục vụ hơn ba chục khách hàng, trong đó có PSV Eindhoven, Real Sociedad, Eintracht Frankfurt và liên đoàn bóng đá Bỉ.

Khi xem một buổi tập của Real Madrid vào năm 2010, Castien đặc biệt ấn tượng trước khả năng tận dụng cơ hội của các cầu thủ.

“Tôi đã nghĩ rằng tại sao các cầu thủ bóng đá thường bị xem là không thông minh lắm, trong khi mọi người lại cho rằng tôi thông minh chỉ vì học đại học,” ông nói.

“Trên sân, họ là thiên tài còn tôi là kẻ ngốc. Vậy hoặc giả định đó sai, hoặc chúng ta chưa hiểu đủ về trí thông minh.”

Sau đó, ông hợp tác với các nhà khoa học thần kinh từ Đại học Amsterdam để phát triển những bài kiểm tra có thể đo lường khả năng đặc biệt của các siêu sao như Cristiano Ronaldo. Hiện công ty cung cấp các bài kiểm tra trên máy tính và thu phí 25.000 euro mỗi mùa cho số lượng sử dụng không giới hạn. Một số câu lạc bộ thực hiện hơn 1.000 bài kiểm tra mỗi năm.

Theo Castien, kết quả thu được khá đa dạng. Khả năng thể chất, kỹ thuật hay chiến thuật có thể bù đắp cho điểm số nhận thức thấp hơn. Ngoài ra, mỗi vị trí trên sân lại yêu cầu một dạng tư duy chơi bóng khác nhau.

“Bạn có các cấu hình não khác nhau cho tiền đạo, tiền vệ và hậu vệ, thậm chí cho từng loại tiền đạo khác nhau,” ông nói. “Vì vậy, không thể đặt ra một mức điểm chuẩn áp dụng cho tất cả.”

Trong khi đó, công ty Umbrella Software Development GmbH của Đức theo đuổi cách tiếp cận thiên về phần cứng. Người sáng lập Daniel Held muốn đưa việc rèn luyện nhận thức lên ngang hàng với rèn luyện thể chất. Kết quả là SoccerBot360, một hệ thống màn hình bao quanh cầu thủ trên khu vực thi đấu có diện tích bằng khoảng một nửa sân bóng rổ.

Thông qua các tình huống mô phỏng, cầu thủ liên tục thực hiện các bài tập trong khi huấn luyện viên và chuyên gia phân tích theo dõi những chỉ số kỹ thuật và nhận thức.

Năm 2016, RB Leipzig trở thành đội đầu tiên lắp đặt SoccerBot tại học viện trẻ. Kể từ đó, nhiều đội bóng châu Âu đã sử dụng hệ thống này. Umbrella hiện còn khoảng hai chục hệ thống khác đang được xây dựng.

“Chúng tôi đã làm việc chặt chẽ với các huấn luyện viên để phát triển nó đến mức có thể đẩy nhanh các chức năng và kỹ năng nhận thức,” giám đốc tiếp thị Kevin Stelzer cho biết.

Một số nghiên cứu cho thấy SoccerBot có tác động tích cực đến thời gian phản ứng và khả năng phán đoán. Tuy nhiên, hệ thống này không hề rẻ với giá khởi điểm khoảng 100.000 euro. Vì vậy, công ty đang phát triển mô hình cho thuê theo giờ để mở rộng khả năng tiếp cận.

Vậy những công nghệ này có thực sự giúp cầu thủ chơi tốt hơn hay không?

Woohyuk Chang, trợ lý nghiên cứu tại Norwich City, thừa nhận câu trả lời vẫn chưa rõ ràng, dù câu lạc bộ đã đầu tư 750.000 bảng Anh vào một cơ sở mới có tích hợp SoccerBot.

“Thiếu bằng chứng khoa học về vấn đề này,” ông nói. Vì vậy, câu lạc bộ muốn tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn tiềm năng của công nghệ.

Chang ví SoccerBot như một phòng tập thể hình.

“Khi tập thể chất, chúng ta không hỏi về quả tạ. Chúng ta hỏi về những bài tập được thực hiện với quả tạ,” ông nói. “Luôn có một mục tiêu cụ thể xuất phát từ nhu cầu của bóng đá.”

Madsen, hiện là giám đốc khoa học dữ liệu của Saudi Pro League, từ chối đánh giá bất kỳ công nghệ cụ thể nào. Tuy nhiên, ông cho rằng các đội bóng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hệ thống đắt đỏ.

Ông khuyến nghị áp dụng các bài tập trên sân dựa trên nguyên lý của khoa học thần kinh nhận thức, giống như những gì ông từng triển khai tại FC Copenhagen.

“Bước đầu tiên của chúng tôi là tạo ra các bài tập buộc cầu thủ phải chủ động quan sát nếu muốn thành công,” ông nói. “Nếu chúng ta chỉ dạy họ nhìn trái nhìn phải trước khi nhận bóng thì chưa đủ. Chúng ta phải dạy họ điều gì thực sự quan trọng để quan sát.”

World Cup từ lâu đã mang đến cơ hội cho những quốc gia nhỏ tạo bất ngờ trước các ứng cử viên truyền thống như Brazil, Đức, Argentina và Pháp. Những ví dụ nổi bật là Cameroon năm 1990 và Morocco năm 2022.

Tại giải đấu năm nay, đội tuyển Na Uy sẽ có sự phục vụ của Erling Haaland và Sander Berge, những cầu thủ nổi tiếng với khả năng quan sát và tư duy chơi bóng. Những người ủng hộ việc rèn luyện nhận thức sẽ theo dõi xem liệu những phẩm chất đó có thể giúp Na Uy tiến sâu hay không.

Đối với các câu lạc bộ đã đầu tư, đây là một canh bạc dựa trên niềm tin rằng những cải thiện nhỏ trong khả năng xử lý thông tin, kết hợp với các phương pháp huấn luyện phù hợp, cuối cùng sẽ chuyển hóa thành chiến thắng trên sân cỏ. Câu trả lời sẽ quyết định liệu việc phát triển bộ não có được xem là quan trọng ngang với việc phát triển đôi chân hay không.

Tác động của xu hướng này có thể trở nên rõ ràng hơn khi các công cụ mới như kính theo dõi chuyển động mắt hay thiết bị điện não đồ có thể hoạt động trong lúc di chuyển, hiện được phát triển tại Đại học Stanford, được sử dụng rộng rãi hơn.

Madsen tin rằng ngày càng nhiều đội bóng sẽ quan tâm đến việc dạy tư duy chơi bóng, dù ông vẫn chưa chắc đây có thực sự là kỹ năng có thể học được hay không.

“Trong năm năm nữa, tôi có thể trả lời câu hỏi đó,” ông nói. “Tôi sẽ có đủ dữ liệu. Có thể đến lúc đó không ai còn nghĩ về điều này nữa. Hoặc cũng có thể mọi câu lạc bộ trong top 50 thế giới sẽ có một nhà khoa học thần kinh nhận thức.”