Những hóa đơn thuế khổng lồ, cách tính toán mơ hồ và các đội chuyên trách nhắm vào từng tỉ phú đang khiến giới nhà giàu nước này chấn động.

Vào tháng 1, người đứng đầu cơ quan thuế Trung Quốc đã bước lên sân khấu tại một hội nghị thường niên ở Bắc Kinh cùng một nhóm quan chức Đảng Cộng sản để trình bày các ưu tiên trong năm. Ông Hu Jinglin, với cặp kính mỏng và mái tóc cắt cao kiểu quân đội, bắt đầu bằng những khẩu hiệu quen thuộc trong chính trị nước này: tư tưởng Tập Cận Bình; chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc; tinh thần Đại hội 20. Nhưng đây không phải là một bài phát biểu thông thường. Sau đó, ông Hu hứa hẹn một kỷ nguyên thuế mới cho nền kinh tế 21 nghìn tỉ USD.

Cho đến nay, ông đang chứng tỏ mình là người giữ lời.

Trên khắp Trung Quốc, các quan chức thuế đã đẩy mạnh hoạt động để tăng cường nguồn thu từ những người giàu nhất và các công ty lớn nhất đất nước. Họ đã viết lại các quy định về quỹ tín thác ở nước ngoài, phát động cuộc truy thu thuế tồn đọng lớn nhất trong nhiều năm đối với các công ty trong nước và nhắm đến khối tài sản hơn 1,7 nghìn tỉ USD mà công dân Trung Quốc nắm giữ chỉ riêng tại Hong Kong.

Họ cũng đã thành lập một loạt đội chuyên trách để theo dõi và đánh thuế giới nhà giàu, trong đó một số đơn vị chỉ tập trung vào một tỉ phú duy nhất, theo những người am hiểu vấn đề. Các đội này là lực lượng đối trọng với đội quân luật sư, cố vấn thuế và chuyên gia tư vấn mà giới siêu giàu Trung Quốc thuê để giảm hóa đơn thuế của họ. Theo những người này, các đội chuyên trách quy tụ các quan chức địa phương ở các thành phố hoặc tỉnh, chuyên gia thanh tra và thậm chí cả các nhà quản lý.

Kể từ khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào tháng 12 năm 2001, thu nhập bình quân của người dân đã tăng từ hơn 1.000 USD lên hơn 14.000 USD ngày nay. Hàng trăm tỉ phú mới nổi đã xuất hiện, háo hức vung tiền vào các cuộc đấu giá nghệ thuật châu Âu, các thương vụ bất động sản London và thị trường vốn Mỹ. Giờ đây, thời kỳ kiếm tiền dễ dàng đang đi đến hồi kết, theo hàng chục cuộc phỏng vấn với các cố vấn thuế, luật sư, chủ ngân hàng và nhà đầu tư có giá trị tài sản ròng cao. Họ yêu cầu giấu tên vì nhiều chi tiết vẫn còn riêng tư. Cơ quan thuế nhà nước Trung Quốc đã không trả lời yêu cầu bình luận.

Những người giàu nhất nước này đang đối mặt với chiếc đồng hồ đếm ngược, khi được cho thời hạn đến cuối tháng 10 để thanh toán các hóa đơn thuế đối với các quỹ tín thác ở nước ngoài mà không phải chịu thêm phí phạt. Điều đó đã gieo rắc nỗi sợ hãi trong giới nhà giàu, những người đang nhanh chóng tìm cách tính toán số tiền họ nợ và làm thế nào để có tiền thanh toán. Một số công dân Trung Quốc đang đổ xô đi lấy hộ chiếu nước ngoài, lo lắng rằng Bắc Kinh sẽ bắt đầu áp dụng thuế xuất cảnh đối với những người chuyển ra nước ngoài, những người am hiểu vấn đề cho biết. Những người khác đang bán tháo cổ phiếu hoặc vay những khoản nợ lớn ở nước ngoài.

Ví dụ, bà Shu Ping, đồng sáng lập chuỗi lẩu Haidilao International Holding Ltd., đã bán khoảng 350 triệu USD cổ phiếu của công ty thông qua một quỹ tín thác gia đình. Động thái này diễn ra sau khi gia đình bà bất ngờ nhận hóa đơn thuế, theo những người quen thuộc với tình hình của bà. Haidilao không trả lời yêu cầu bình luận.

Một vài ông trùm ngoan cố đang chống trả. Một số đang mặc cả với các quan chức thuế; những người khác đang xem xét các cuộc chiến pháp lý nếu hóa đơn thuế của họ có vẻ không công bằng hoặc không thể chi trả, theo một người am hiểu suy nghĩ của họ. Để lách các cơ quan thuế địa phương, một số người Trung Quốc giàu có đang cố gắng lợi dụng sự cạnh tranh giữa các thành phố. Cổ đông kiểm soát của một công ty có trụ sở tại Quảng Châu nhận hóa đơn thuế 100 triệu nhân dân tệ (15 triệu USD) đã dọa chuyển đến Thượng Hải, cuối cùng thuyết phục được các quan chức địa phương giảm số tiền xuống còn 5 triệu nhân dân tệ, theo một người khác.

Một gia đình giàu có đã nhờ một cố vấn giúp họ tìm một ngân hàng nhỏ để giữ tiền, tốt nhất là một ngân hàng mà các quan chức ở Bắc Kinh chưa từng nghe đến. Gia đình này cho rằng các ngân hàng lớn hơn như JPMorgan Chase & Co. và UBS Group AG quá nổi bật, một người quen thuộc với các cuộc thảo luận cho biết. Đại diện của hai ngân hàng này từ chối bình luận.

Cuộc truy thu thuế của Trung Quốc diễn ra vào thời điểm nền kinh tế nước này đang gặp khó khăn dưới sức nặng của một cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài, giáng một đòn mạnh vào tài chính của các chính quyền địa phương. Doanh thu từ bán đất, từng tạo ra hơn 1,1 nghìn tỉ USD mỗi năm cho các chính quyền này, hiện được dự báo sẽ chỉ đạt chưa đến một phần ba con số đó.

Nước này cũng đang lên kế hoạch chi gần 300 tỉ USD trong năm năm tới để xây dựng các trung tâm dữ liệu, một phần quan trọng trong tham vọng bắt kịp Mỹ trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo. Điều đó càng gây thêm áp lực buộc các chính quyền địa phương đang lung lay của đất nước phải chấn chỉnh lại bộ máy. "Họ đang cố gắng mọi kênh có thể để có thêm ngân sách," ông Henry Gao, giáo sư luật tại Đại học Quản lý Singapore, cho biết. "Mọi thứ từ sư tử, có thể nói như vậy, cho đến muỗi."

Jaden Zhao, 46 tuổi, chủ một công ty dệt may ở Quảng Đông, không thể tin vào tai mình khi nhận được một cuộc điện thoại bất ngờ từ các quan chức địa phương vào đầu tháng 8. Giống như nhiều đồng hương, ông Zhao đã sử dụng tài khoản môi giới ở nước ngoài trong nhiều năm để giao dịch cổ phiếu trên thị trường quốc tế. Các giao dịch này chính thức phải chịu thuế tại Trung Quốc, nhưng trong nhiều năm các quan chức đã không thực thi các quy định. Rõ ràng điều đó đã thay đổi: Các quan chức nói với ông Zhao rằng ông nợ 9 triệu nhân dân tệ tiền thuế liên quan đến lợi nhuận giao dịch.

Ông Zhao, người cho biết số tiền này vượt xa những gì ông nghĩ mình phải nợ, đã xem xét lại lịch sử giao dịch của mình và thuê một luật sư để giúp ông lấy hồ sơ các tài khoản giao dịch mà ông đã đóng. Ông muốn tái cấu trúc lại các con số từng bước và so sánh tính toán của mình với tính toán của cơ quan thuế. "Ngay bây giờ," ông nói, "hy vọng lớn nhất của tôi là họ đã tính sai con số."

Các quan chức thuế tại các cục ở thành phố hoặc tỉnh trên khắp Trung Quốc đã đưa ra một loạt yêu cầu thông qua thư và các cuộc gọi điện thoại. Mặc dù một số người như ông Zhao đã được cung cấp những con số cụ thể, những người khác lại nhận được những thông điệp mơ hồ hơn nhiều. Thay vào đó, họ được yêu cầu tự ước tính số tiền họ nghĩ mình nợ, tạo cho các quan chức thuế một điểm khởi đầu cho các cuộc đàm phán, những người này cho biết.

Một số nhà phân tích tin rằng chính phủ thậm chí có thể đưa ra thuế thừa kế, chấm dứt một điều kỳ lạ ở một quốc gia Cộng sản - ít nhất là trên danh nghĩa - vốn trong nhiều thập kỷ không đánh thuế vào các hoạt động chuyển giao tài sản như vậy. (Ngược lại, Mỹ áp thuế suất tài sản thừa kế lên tới 40%, tạo ra một ngành kinh doanh lớn cho các cố vấn thuế giúp người Mỹ giàu có giảm hóa đơn của họ.)

Trong nhiều thập kỷ, các quan chức thuế Trung Quốc đã duy trì một hiện trạng lỏng lẻo, dựa trên những gì được dung thứ cũng như những gì luật pháp quy định. Ví dụ, chính phủ Trung Quốc giới hạn công dân mang không quá 50.000 USD ra khỏi đất nước mỗi năm, nhưng các quan chức thuế dường như không quan tâm đến việc nhiều người có hàng triệu đô la tài sản ở nước ngoài. Và mặc dù những công dân này chính thức phải trả thuế lãi vốn đối với cổ phiếu nước ngoài, nhưng rất ít người thực hiện. "Miễn là họ đạt được mục tiêu thu thuế, họ không mấy quan tâm đến việc thực thi luật thuế," bà Christine Wong, một thành viên cấp cao tại Viện Đông Á của Đại học Quốc gia Singapore, giải thích. "Nhưng bây giờ họ thực sự thiếu tiền."

Chính quyền trung ương và địa phương của Trung Quốc đã chi nhiều hơn 1,9 nghìn tỉ USD so với số tiền họ thu vào năm ngoái, theo dữ liệu chính thức. Tuyệt vọng tìm kiếm một giải pháp thay thế cho con bò sữa đã mất, họ đã chuyển sự chú ý trở lại giới nhà giàu. Khi được hỏi liệu nỗ lực thu thuế từ các khoản đầu tư ở nước ngoài của các cá nhân giàu có cuối cùng có thể giúp trả lương trở lại hay không, một phó bí thư đảng ủy tại một thành phố ở tỉnh Hà Nam - người đã không được trả lương trong một năm - đã từ chối trả lời. Với gánh nặng nợ của chính phủ, số tiền đó sẽ không được dùng để trả lương, vị quan chức này nói.

Một số người Trung Quốc giàu có hiện đang vay các khoản vay được thế chấp bằng tài sản ở nước ngoài để giúp họ thanh toán hóa đơn thuế, những người am hiểu vấn đề cho biết. Các khoản vay thuế cho khách hàng Trung Quốc được cho là sẽ trở thành một nguồn doanh thu ngày càng tăng cho các ngân hàng như Goldman Sachs Group Inc. và JPMorgan, những người này cho biết. Đại diện của các ngân hàng từ chối bình luận. Một số công ty đang cung cấp các khoản vay cho những người sáng lập để giúp họ thanh toán hóa đơn thuế, theo một người quen thuộc với kế hoạch của họ.

Một vấn đề đau đầu cho người nộp thuế là làm thế nào để chuyển tiền trở lại trong nước, một tình thế bất thường đối với một thế hệ người đã tập trung vào việc chuyển tiền ra ngoài. Hạn mức chuyển tiền hàng năm của Trung Quốc, được thiết kế để bảo vệ đồng tiền của đất nước, áp dụng cho cả hai chiều. Thành Đô, Chu Hải và các thành phố khác đã tạo ra các "luồng xanh" để giúp người nộp thuế nhanh chóng chuyển hơn 50.000 USD vào nước này để thanh toán hóa đơn, theo những người am hiểu vấn đề.

Vào tháng 5, cục thuế Thạch Gia Trang, một thành phố sầm uất ở tỉnh Hà Bắc phía bắc, cho biết họ đã thành lập một đội đặc biệt để giúp người nộp thuế chuyển ngoại tệ để thanh toán thuế. Họ đưa ra ví dụ về một "Ông Lưu", người được cho là đã nộp khoảng 149.000 USD tiền thuế liên quan đến các giao dịch cổ phiếu ở nước ngoài của mình bằng cách chuyển tiền từ một tài khoản đô la Hong Kong.

Không có gì ngạc nhiên khi các ông trùm Trung Quốc đã yêu cầu làm rõ thêm các quy định. Một lĩnh vực còn mơ hồ là việc sử dụng các quỹ tín thác ở nước ngoài được thành lập trước ngày 1 tháng 1 năm 2023, một ngày được đề cập rõ ràng trong một thay đổi quy tắc gần đây, nhưng một số cá nhân có giá trị tài sản ròng cao lo ngại đó không phải là một mốc thời gian thực sự. Họ lo sợ rằng tài sản được chuyển vào các quỹ tín thác trước ngày đó vẫn có thể bị đánh thuế.

Các cá nhân giàu có của Trung Quốc cũng đang hỏi các quan chức thuế về việc họ sẽ xem xét lại bao xa, liệu khoản lỗ hàng năm có thể bù trừ cho lợi nhuận hay không và liệu việc thanh toán một lần có thể giảm hóa đơn hay không, theo những người quen thuộc với kế hoạch của họ. Việc tuân thủ còn bị đình trệ hơn nữa do thiếu các giấy tờ, vì nhiều ngân hàng xóa hồ sơ sau bảy năm.

Các tranh chấp gay gắt nhất tập trung vào những gì mà những người nộp thuế bất mãn coi là các tiêu chuẩn định giá lỗi thời. Họ đang phản đối các hóa đơn thuế dường như định giá tài sản của họ ở mức đỉnh, bao gồm cả các cổ phiếu niêm yết đã giảm giá trị kể từ đó. Vì không có mô hình định giá tiêu chuẩn cho các hóa đơn thuế, số tiền cuối cùng có thể được thương lượng trong các cuộc thảo luận riêng tư, những người này cho biết.

Sự trỗi dậy kinh tế kéo dài hàng thập kỷ của Trung Quốc có thể là giai đoạn tạo ra của cải lớn nhất trong lịch sử nhân loại, mang lại một khoản lợi nhuận khổng lồ cho các tổ chức tài chính thế giới. Các chủ ngân hàng tư nhân, những người dành thời gian để lôi kéo những người giàu nhất thế giới, có thể được hưởng lợi từ một sự thúc đẩy ngắn hạn, khi khách hàng của họ tranh giành tìm tiền để thanh toán hóa đơn. Một chủ ngân hàng ở Hong Kong cho biết toàn bộ thời gian của anh ấy đang dành cho các vấn đề thuế, nói thêm rằng đây là mùa hè bận rộn nhất anh ấy từng thấy. Công ty của anh đang tư vấn cho khách hàng về việc bán các lô cổ phiếu trong công ty của chính họ hoặc sử dụng máy bay riêng hay danh mục cổ phiếu làm tài sản thế chấp để vay vốn.

Nhưng triển vọng dài hạn thì ảm đạm. Cuộc truy thu thuế của Trung Quốc có thể dẫn đến việc thu tới 100 tỉ USD đối với tài sản do những người giàu có nắm giữ tại Hong Kong, theo một kịch bản cực đoan được các nhà phân tích tại Barclays đưa ra. Một luật sư thuế trong nước ước tính số tiền thu được có thể sẽ nằm trong khoảng từ 15 tỉ đến 25 tỉ USD. Dù con số là bao nhiêu, việc siết chặt này sẽ làm giảm sức hấp dẫn của việc thành lập các quỹ tín thác ở nước ngoài đối với những người giàu nhất đất nước.

Nhiều người Trung Quốc giàu có cho biết họ lo lắng rằng việc nộp hồ sơ thuế năm nay sẽ tiết lộ thông tin nhạy cảm và đặt ra câu hỏi về cách họ có được nhiều tiền như vậy bên ngoài Trung Quốc, theo những người quen thuộc với suy nghĩ của họ. Điều đó có nghĩa là cuộc truy thu thuế có thể dẫn đến một phản ứng dữ dội hơn đối với tài sản ở nước ngoài.

Giới nhà giàu Trung Quốc có thể phải chờ đợi một thời gian dài trước khi mọi chuyện lắng xuống. Một số người trong số họ đã đề nghị trả những khoản tiền lớn một lần để giải quyết hóa đơn thuế đã được yêu cầu một cách không chính thức để chia các khoản thanh toán trong năm năm, những người quen thuộc với các cuộc đàm phán cho biết. Các quan chức thuế địa phương, mong muốn đạt được các mục tiêu hiệu suất trong nhiều năm tới, chắc chắn về một điều: Họ muốn nguồn lợi này kéo dài.

- Với sự hỗ trợ của Cindy Wang, Dave Sebastian, Venus Feng, và Denise Wee