Khi Qu Shaolong cho chiếc xe tải điện của mình tiến vào một trong nhiều trạm sạc nằm rải rác tại Yulin, trung tâm khai thác than của Trung Quốc, giai đoạn mới nhất trong quá trình chuyển dịch năng lượng của quốc gia này đang diễn ra ngay trước mắt. Những tuyến đường ở khu vực này thuộc tỉnh Thiểm Tây chật kín xe tải hạng nặng vận chuyển than từ các mỏ đến các đầu mối đường sắt. Ngày càng nhiều xe trong số đó, giống như xe của Qu, vận hành bằng pin, giúp chủ xe tránh mức giá dầu diesel liên tục tăng trong năm nay. Sự chuyển dịch này đang làm thay đổi bức tranh năng lượng của Trung Quốc.

"Tôi không nghĩ sẽ có ai chuyển trở lại xe tải diesel," người đàn ông 39 tuổi, đã ngồi sau tay lái của một chiếc xe tải điện trong ba năm qua, cho biết. "Không ai muốn quay lại với công nghệ thế hệ trước."

Qu là một trong hàng nghìn tài xế đang thúc đẩy sự chuyển dịch sâu rộng tại thị trường nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới. Theo BloombergNEF, doanh số xe tải điện tại Trung Quốc tăng gần 80% trong nửa đầu năm so với cùng kỳ năm trước, được thúc đẩy khi chiến tranh Mỹ-Iran và các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga khiến giá dầu diesel tăng vọt. Xe tải điện đang trên đà chiếm gần một phần ba tổng số xe tải hạng nặng bán ra trong năm nay, tăng từ chỉ 8% vài năm trước.

Theo ước tính của Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển Sinopec, tiêu thụ dầu diesel tại Trung Quốc sẽ giảm hơn 10% trong năm nay. Sự chuyển dịch này đã giúp Bắc Kinh ứng phó với cú sốc dầu mỏ năm nay và qua đó hạn chế đà tăng giá trên các thị trường toàn cầu, đồng thời cắt giảm phát thải, dù than vẫn đóng vai trò lớn trong hoạt động phát điện. Điện khí hóa vận tải đường bộ đang nổi lên như một lực lượng mang tính cơ cấu, có thể làm suy yếu nhu cầu dầu mỏ dài hạn trên toàn thế giới.

"Cuộc cách mạng xe điện bắt đầu từ đội xe du lịch của Trung Quốc giờ đây đã nhanh chóng lan sang lĩnh vực xe tải hạng nặng," Anders Hove, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, cho biết. Ông nói rằng "khi việc sử dụng xe điện tăng tốc, xe điện sẽ trở thành một lớp đệm ngày càng lớn" trước những cú sốc nguồn cung như chiến tranh Iran.

Theo Hove, quá trình điện hóa xe tải thực sự đang diễn ra nhanh hơn nhiều so với xe du lịch, bởi xe tải được sử dụng với cường độ cao hơn và có vòng đời thay thế nhanh hơn.

Xe tải điện có hình dáng tương tự xe tải chạy diesel, ngoại trừ một khối hình chữ nhật lớn nằm giữa cabin và rơ-moóc, nơi chứa các cell pin. Tuy nhiên, khi khởi động, tiếng gầm của động cơ đốt trong được thay thế bằng tiếng rít cao của động cơ điện và những luồng khí phát ra từ hệ thống thủy lực.

Khác biệt lớn còn lại nằm ở khía cạnh kinh tế. Li Bao, một tài xế khác ở Yulin, cho biết ông tốn khoảng 200 nhân dân tệ, tương đương 30 USD, để sạc xe, chưa bằng một phần ba số tiền ông từng phải trả để đổ đầy bình dầu diesel. Khoản tiết kiệm này đi kèm với chi phí ban đầu cao hơn để mua xe tải điện. Theo ước tính của công ty tư vấn ngành Trung Quốc SCI99, một chiếc xe tải hạng nặng chạy điện có giá khoảng 600.000 nhân dân tệ, so với khoảng 400.000 nhân dân tệ cho mẫu xe diesel có kích thước tương đương.

Sự khác biệt giữa việc vận hành xe tải điện ở Trung Quốc và xe tải truyền thống tại Mỹ thậm chí còn rõ rệt hơn. Một chuyến đi dài 200 km của xe tải diesel tại Mỹ sẽ tốn khoảng 101 USD, so với chỉ 21 USD đối với một xe có kích thước tương đương tại Trung Quốc khi được sạc vào giờ thấp điểm.

Với giá dầu diesel bình quân trên toàn nước Mỹ lập kỷ lục, vượt 6,50 USD/gallon, loại nhiên liệu chủ lực này đã trở thành vấn đề gây đau đầu vì lạm phát và một vấn đề chính trị lớn trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ, khiến Tổng thống Donald Trump cân nhắc lệnh cấm xuất khẩu.

Còn một lý do cấp bách hơn thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc khuyến khích điện hóa vận tải đường bộ: an ninh năng lượng. Những chiếc xe này có thể chạy bằng nguồn điện dồi dào được sản xuất từ trữ lượng than và các nguồn năng lượng tái tạo phong phú của đất nước.

Ngành vận tải bằng xe tải điện của Trung Quốc đã phát triển từ những dự án thí điểm ban đầu tại các mỏ và cảng, trở thành một trụ cột trong chiến lược giao thông của nước này. Kể từ khi chiếc xe tải điện hạng nhẹ đầu tiên được thử nghiệm tại Vũ Hán vào năm 2008, Bắc Kinh đã từng bước mở rộng hỗ trợ chính sách, với đỉnh điểm là một loạt biện pháp được triển khai từ năm 2025 nhằm ưu tiên xe tải hạng nặng, cơ sở hạ tầng sạc và các hành lang vận tải hàng hóa sử dụng năng lượng sạch.

Các thành phố như Bắc Kinh, Thượng Hải và Thâm Quyến đã dành quyền lưu thông ưu tiên trên đường cho xe tải điện, trong khi các trung tâm công nghiệp như Linfen ở tỉnh Sơn Tây áp dụng quy định bắt buộc thay thế xe tải diesel. Thành phố cảng Thiên Tân là một trong những địa phương tích cực thúc đẩy xu hướng này nhất, khuyến khích sử dụng xe tải điện để vận chuyển container, đồng thời đầu tư vào các cơ sở sạc và đổi pin cho xe tải hạng nặng.

Lộ trình mới nhất của Trung Quốc, được công bố vào đầu năm nay, đặt mục tiêu xe năng lượng mới chiếm một phần năm đội xe tải hạng nặng của nước này và chiếm ít nhất 40% doanh số vào năm 2030. Sự tăng trưởng của lĩnh vực này, vốn còn được thúc đẩy bởi chi phí pin giảm, đồng nghĩa xe tải điện không còn chỉ được dùng để vận chuyển than, xi măng và khoáng sản, mà hiện đã chở cả hàng tiêu dùng, linh kiện điện tử và các sản phẩm công nghiệp.

"Đối với Trung Quốc, quá trình chuyển đổi từ động cơ đốt trong sang xe tải điện đã diễn ra mạnh mẽ," Piak Hwee Tan, phó chủ tịch phụ trách các khách hàng chủ chốt quốc tế tại nhà sản xuất Fujian SuperPanther Power Technology, công ty bắt đầu sản xuất xe tải điện cho thị trường nội địa vào năm 2024, cho biết.

Hiện tại, xe tải điện chủ yếu vẫn là một hiện tượng tại Trung Quốc. Theo BNEF, hơn chín trên mười chiếc xe tải điện được bán trên toàn cầu trong nửa đầu năm 2026 được tiêu thụ tại nước này. Tuy nhiên, điều đó đang thay đổi. Xuất khẩu xe đầu kéo điện của Trung Quốc trong nửa đầu năm nay đã cao hơn gấp đôi tổng lượng xuất khẩu của cả năm 2025, với các lô hàng được giao đến những khu vực khác tại châu Á, Mỹ Latinh và châu Phi.

"Ở châu Á, có rất nhiều chính phủ đang bàn về việc điện hóa xe tải và tìm kiếm năng lượng tái tạo, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tại Trung Đông," Tan cho biết. Ông nói rằng SuperPanther bắt đầu bán xe sang châu Âu vào tháng 7 và đang tìm cách gia nhập thị trường Đông Nam Á vào cuối năm nay.

Ngoài SuperPanther, Trung Quốc còn có hàng chục nhà sản xuất xe tải điện, trong đó có BYD Co., XCMG Construction Machinery Co. và Sany Heavy Industry Co. Tại châu Âu, Volvo Trucks và Daimler Truck là những nhà sản xuất nổi bật, trong khi Tesla Inc. cũng đang lấn sân sang lĩnh vực này. Contemporary Amperex Technology Co. Ltd. đang dẫn đầu về cung ứng pin cho xe tải tại Trung Quốc và đặt tham vọng thống trị thị trường toàn cầu.

Nippon Express (China) Co. là một trong những công ty đã đón nhận xu hướng này. Tập đoàn logistics Nhật Bản đã triển khai bốn xe tải điện tại Thượng Hải, sử dụng chúng để vận chuyển những mặt hàng như linh kiện điện tử đến các điểm đến thuộc đồng bằng sông Dương Tử ở miền đông Trung Quốc.

"Khát vọng của chúng tôi là sử dụng 100% xe điện trong hệ thống đội xe trong vòng ba đến bốn năm tới, khi triển khai kế hoạch đổi mới đội xe," Li Wenjun, chủ tịch Nippon Express (China), cho biết. Công ty cũng đã triển khai xe tải điện tại Nhật Bản, Đài Loan và Hong Kong.

Đối với các doanh nghiệp vận tải, chuyển sang xe điện đòi hỏi phải cân đối giữa giá mua ban đầu và chi phí bảo dưỡng cao hơn với chi phí vận hành hằng ngày thấp hơn. Liu Shuan, một nhà kinh doanh than 34 tuổi ở Yulin, có công ty mua 15 xe tải điện SuperPanther vào năm ngoái, cho biết ông kỳ vọng sẽ bù đắp được chi phí mua cao hơn trong vòng hai năm.

"Trong khi xe tải điện nhìn chung có chi phí năng lượng thấp hơn đáng kể so với xe diesel, chi phí mua xe, bảo hiểm và khấu hao hiện vẫn cao hơn xe tải diesel truyền thống," Kelvin Tang, lãnh đạo phụ trách vận tải đường bộ và đường sắt khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại công ty vận tải CEVA Logistics AG, đơn vị vận hành hơn 500 xe tải điện trên toàn thế giới, cho biết.

Tốc độ sử dụng xe điện trên toàn thế giới, cũng như tại Trung Quốc, sẽ phụ thuộc vào mức độ hỗ trợ chính sách của chính phủ. Bắc Kinh đã triển khai chương trình trợ cấp thường niên để loại bỏ các xe tải diesel cũ kể từ năm 2024, cung cấp các khoản hỗ trợ bằng tiền nhằm khuyến khích các đơn vị vận hành đội xe thay thế phương tiện cũ bằng những lựa chọn sạch hơn. Các công ty vận tải đang theo dõi để xem chương trình có tiếp tục vào năm tới hay không.

Có nhiều lý do để các nước nhập khẩu năng lượng khác tại châu Á, vừa trải qua cú sốc Trung Đông năm nay, đi theo hướng của Trung Quốc.

"Năm nay, xe tải hạng nặng chạy điện đã nổi lên như một điểm sáng," Fairy Wang, phó chủ tịch viện nghiên cứu Sinopec, phát biểu tại một sự kiện ở Bắc Kinh trong tháng này. "Hiện tại, chúng tôi cho rằng một nửa, hoặc thậm chí nhiều hơn, số xe tải bán ra trong năm nay sẽ là xe điện."