Những công việc từng được xem là “tấm đệm” của thị trường lao động đang chịu sức ép lớn khi bất động sản suy thoái, tiêu dùng yếu và tự động hóa làm thu hẹp cơ hội việc làm.

Tại sân bay Phố Đông ở Thượng Hải, tài xế taxi có thể phải chờ khoảng 7 tiếng để đón khách. Thời gian chờ tại sân bay Đại Hưng ở Bắc Kinh lên tới 8 tiếng, còn tại sân bay Thiên Phủ ở Thành Đô, một số tài xế phải đợi tới 10 tiếng.

Những hàng dài xe chờ khách cho thấy thị trường vận tải đã thay đổi mạnh. Trước đại dịch, hành khách thường phải xếp hàng chờ taxi. Hiện nay, lượng tài xế tại nhiều sân bay đã vượt nhu cầu đi lại. Một số người phải lái xe về nhà để tắm rửa, giặt giũ rồi quay lại xếp hàng. Có người ngủ qua đêm trong xe để giữ vị trí và giảm chi phí.

Đây là hình ảnh thu nhỏ của một vấn đề lớn hơn trên thị trường lao động Trung Quốc. Những ngành từng hấp thụ một lượng lớn lao động dư thừa đang dần mất khả năng tạo đủ việc làm.

Từ khoảng năm 1980 đến 2020, hàng trăm triệu người Trung Quốc rời các vùng nông thôn để đến các nhà máy, công trường xây dựng và thành phố ven biển. Lực lượng này góp phần đưa Trung Quốc trở thành công xưởng của thế giới. Nay, khủng hoảng bất động sản kéo dài, tiêu dùng suy yếu và nguy cơ giảm phát đang thu hẹp các công việc truyền thống.

Các nền tảng gọi xe, giao đồ ăn và giao hàng từng giúp thị trường lao động hấp thụ nhanh những người mất việc hoặc chưa tìm được công việc ổn định. Quy mô của khu vực này đã tăng rất nhanh. Hơn 200 triệu người Trung Quốc được ước tính đang tham gia các hình thức việc làm linh hoạt, gồm lao động nền tảng, bán thời gian, tự kinh doanh và công việc thời vụ.

Khoảng 53 triệu người làm việc trong lĩnh vực giao đồ ăn hoặc gọi xe vào năm 2025, theo Trung tâm Nghiên cứu Nền kinh tế Mới China Employment thuộc Đại học Kinh tế và Kinh doanh Thủ đô. Vấn đề đang xuất hiện ở tốc độ gia nhập các nền tảng. Số tài xế và người giao hàng tăng nhanh, trong khi số đơn hàng, chuyến xe và mức phí mỗi đơn tăng chậm hơn.

Thu nhập vì thế chịu sức ép. Người lao động phải kéo dài thời gian làm việc để duy trì mức thu nhập cũ, trong khi công việc ngày càng giống một giải pháp tạm thời.

Tại chợ lao động Maquanjiao ở Thiên Tân, hàng chục người tập trung từ sáng sớm để tìm việc theo ngày. Một công nhân 34 tuổi từng làm xây dựng cho biết anh hiện chỉ tìm được việc khoảng 10 ngày mỗi tháng. Một công nhân phá dỡ 54 tuổi thường nhận khoảng 300 nhân dân tệ, tương đương 42 USD, cho một ca 8 tiếng, nhưng trong tháng trước chỉ có việc 5 ngày.

Tình trạng tương tự xuất hiện ở Quảng Châu. Một tài xế giao hàng 35 tuổi từng có thể trang trải cuộc sống với 9 tiếng làm việc mỗi ngày. Hiện anh phải làm ít nhất 11 tiếng do phí dịch vụ trên mỗi đơn hàng giảm khoảng một phần ba so với 6 năm trước. Thu nhập hàng tháng dao động 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 900 đến 1.200 USD. Một số tài xế cho biết thu nhập sau khi trừ chi phí chỉ còn khoảng 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng.

Lực lượng lao động mới tiếp tục đổ vào thị trường này. Hơn 12 triệu sinh viên Trung Quốc gia nhập lực lượng lao động trong năm nay, trong lúc các doanh nghiệp truyền thống tuyển dụng thận trọng hơn. Một cử nhân quản trị kinh doanh 24 tuổi sau khi tốt nghiệp đã vào làm tại một công ty giao hàng và được giao đào tạo nhân viên mới. Thu nhập của anh khoảng 13.000 nhân dân tệ mỗi tháng, song phí giao hàng trên mỗi đơn đã giảm khoảng 20%.

Áp lực việc làm còn lan sang nhóm lao động xây dựng. Suy thoái bất động sản đã ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu người từng hưởng lợi từ tốc độ đô thị hóa nhanh của Trung Quốc. Một công nhân 37 tuổi đến từ Quảng Tây, từng có hơn một thập kỷ làm xây dựng, trước đây kiếm khoảng 10.000 nhân dân tệ mỗi tháng cùng tiền ăn ở. Sau nhiều tháng bị nợ lương, anh nghỉ việc và chuyển sang tìm công việc tạm thời tại Quảng Châu.

Số việc làm mới tại các thành phố cũng giảm mạnh. Năm 2025, việc làm thành thị tăng ròng khoảng 2 triệu, thấp hơn đáng kể so với mức tăng hàng chục triệu người mỗi năm trước đại dịch. Diễn biến này cho thấy quá trình chuyển dịch lao động từ nông thôn vào nhà máy, từng là một động lực quan trọng của kinh tế Trung Quốc, đang chậm lại.

Số liệu thất nghiệp chính thức cũng chưa phản ánh đầy đủ áp lực này. Tỷ lệ thất nghiệp thành thị duy trì quanh 5% trong nhiều năm, song không bao quát đầy đủ tình trạng thiếu việc làm, thu nhập giảm hoặc những người đã rời khỏi lực lượng lao động. Dữ liệu về tỷ lệ tham gia lực lượng lao động, số giờ làm việc và việc làm bán thời gian được công bố hạn chế.

Trong khi đó, lực lượng lao động Trung Quốc đã đạt đỉnh hơn 800 triệu người vào năm 2015 và bắt đầu giảm theo xu hướng dân số. Về lý thuyết, nguồn cung lao động giảm có thể cải thiện vị thế thương lượng của người lao động. Thực tế hiện nay lại chịu tác động của giảm phát, tăng trưởng tiền lương chậm và nhu cầu tuyển dụng yếu. Một thước đo tiền lương chỉ tăng 3,4% trong năm 2025, mức thấp kỷ lục.

Tự động hóa trong các nhà máy đang bổ sung thêm sức ép. Khủng hoảng bất động sản làm giảm nhu cầu nhân công xây dựng, trong khi trí tuệ nhân tạo và công nghệ mới có thể tiếp tục thay đổi nhu cầu tuyển dụng. Thị trường lao động vì vậy đang chịu tác động từ nhiều hướng cùng lúc.

“Việc làm linh hoạt” đã trở thành một khu vực lớn của nền kinh tế. Khái niệm này bao gồm người làm bán thời gian, tự kinh doanh, nhân viên giao hàng, tài xế công nghệ, người livestream và nhiều công việc không có hợp đồng toàn thời gian. Số lao động thuộc nhóm này được ước tính khoảng 200 triệu người vào năm 2021 và có thể đạt 230 triệu người trong năm 2026.

Khu vực này từng giúp doanh nghiệp điều chỉnh chi phí và nhân sự, đồng thời tạo thêm thu nhập cho người lao động. Nay, ngày càng nhiều người tìm đến nó vì thiếu lựa chọn khác. Tổ chức Lao động Quốc tế nhận định thị trường lao động Trung Quốc có xu hướng phân cực từ năm 2016, với tình trạng thiếu việc ở một số ngành và giờ làm kéo dài ở những ngành khác.

Người làm việc tự do thường có thu nhập thiếu ổn định, mức bảo vệ lao động thấp và khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội hạn chế. Điều này có thể tiếp tục ảnh hưởng đến sức mua trong nước, bởi một lực lượng lớn người lao động vẫn có việc nhưng thu nhập chưa đủ ổn định để tăng chi tiêu.

Triển vọng dài hạn có thể thay đổi khi dân số trong độ tuổi lao động tiếp tục giảm. Nguồn cung lao động thu hẹp có thể tạo điều kiện cho tiền lương tăng nhanh hơn, đặc biệt khi nhu cầu trong nước phục hồi. Nhưng quá trình cân bằng lại thị trường sẽ mất thời gian.

Nhiều lao động trẻ dưới 40 tuổi từng rời nông thôn từ lâu và chưa có kinh nghiệm làm nông nghiệp. Họ cũng thiếu bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tàn tật, khiến việc quay về quê trở thành lựa chọn khó khăn. Trong lúc đó, chênh lệch thu nhập giữa thành thị và nông thôn vẫn khiến nhiều người chấp nhận công việc thời vụ với điều kiện kém hơn, miễn là thu nhập vẫn cao hơn làm nông nghiệp.

Nền kinh tế việc làm tự do từng hấp thụ một phần cú sốc từ sự suy giảm của các ngành truyền thống. Nhưng khi số người tiếp tục gia nhập, trong khi nhu cầu tuyển dụng và mức phí giảm, khả năng hấp thụ của khu vực này đang tiến gần giới hạn. Áp lực đó có thể tiếp tục đè lên thu nhập, sức mua và niềm tin của người tiêu dùng Trung Quốc.