Đây là một phép tính nhẩm cho thấy vì sao các nhà sản xuất LNG nên bắt đầu lo cho tương lai của mình, ngay cả khi cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz vẫn chưa làm gián đoạn một phần năm nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Hãy lấy giá LNG theo megawatt giờ trên thị trường, hiện khoảng 50 USD ở châu Á, nhân đôi lên rồi cộng thêm khoảng 4 USD chi phí vận hành. Đó là cách ước tính tương đối hợp lý cho chi phí sản xuất điện từ một nhà máy điện khí đang hoạt động. Nếu kết quả vượt 70 USD, điện khí sẽ bắt đầu bị năng lượng tái tạo chèn ép ở phần lớn khu vực trên thế giới.

Cú sốc này sẽ tác động mạnh nhất đến châu Á. Shell kỳ vọng khu vực này sẽ trở thành trung tâm tăng trưởng nhu cầu LNG trong nhiều thập kỷ tới, khi các mỏ khí nội địa tại Bangladesh, Ấn Độ, Pakistan, Philippines, Thái Lan và Việt Nam dần cạn kiệt. Nhưng đồng thời, châu Á cũng có lợi thế lớn về ánh nắng và kết nối trực tiếp với chuỗi cung ứng công nghệ sạch của Trung Quốc. Trong khi đó, hóa đơn nhập khẩu khí đốt ngày càng phình to và gây áp lực lên những đồng tiền vốn đã mong manh.

Để hiểu vì sao đây lại là vấn đề lớn ở thời điểm hiện tại, cần nhìn vào cấu trúc của thị trường điện hóa thạch. Gần như toàn bộ lượng carbon mà lưới điện phát thải hiện nay đến từ các nhà máy được xây dựng từ nhiều năm trước. Khoảng 98% công suất phát điện mới được đưa vào vận hành từ năm 2022 đến nay là năng lượng tái tạo. Trong khi đó, các nhà máy nhiệt điện đi vào hoạt động trước mốc thời gian này vẫn tiếp tục phát thải.

Đó cũng là lý do giá điện gió và điện mặt trời liên tục giảm nhưng vẫn chưa kéo phát thải đi xuống đáng kể. Công suất phát điện mới có thể rẻ hơn, nhưng phần lớn lượng CO2 vẫn đến từ những nhà máy đã vận hành nhiều năm. Một nhà máy điện gần khấu hao xong hầu như không quan tâm năng lượng tái tạo mới rẻ đến mức nào. Chừng nào chi phí điện sạch vẫn chưa thấp hơn khoản tiền ít ỏi mà nhà máy phải chi cho nhiên liệu và bảo trì, các nhà máy cũ vẫn còn lợi thế.

Tuy nhiên, điều đó sắp thay đổi và bước ngoặt nằm ở mức giá 70 USD. Dù chi phí phát điện khác nhau tùy quốc gia và từng thời điểm, đây vẫn là mức giá tương đối sát với chi phí điện sản xuất từ LNG tại một nhà máy hiện hữu ở hầu hết mọi nơi. Đồng thời, đây cũng là ngưỡng mà một thế hệ nhà máy năng lượng tái tạo lai mới, kết hợp pin lưu trữ với điện mặt trời, điện gió hoặc cả hai, có thể cung cấp nguồn điện ổn định.

Theo BloombergNEF, tại Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và Texas, một trang trại điện mặt trời đi kèm hệ thống pin lưu trữ bốn giờ hiện có thể cung cấp điện ổn định cho trung tâm dữ liệu với chi phí khoảng 75 đến 79 USD mỗi megawatt giờ. Tuần trước, Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, hay IRENA, cho biết tại những nơi có nhiều nắng và gió, mô hình kết hợp năng lượng tái tạo với lưu trữ có chi phí dao động từ 54 đến 82 USD mỗi megawatt giờ và có thể đảm bảo nguồn điện ổn định 95% thời gian.

Thực tế, thị trường đã xuất hiện những hợp đồng với mức giá còn thấp hơn nữa. Tại Ấn Độ, dự án điện mặt trời kết hợp lưu trữ Morena ở phía nam Agra cam kết cung cấp điện ổn định vào ban ngày và giờ cao điểm với giá chỉ 2.700 rupee, tương đương 29 USD mỗi megawatt giờ. Mức giá này chưa bằng một nửa so với điện LNG rẻ nhất. Trong vài năm qua, các cuộc đấu giá do công ty năng lượng mặt trời quốc doanh của Ấn Độ tổ chức cũng đã trao hợp đồng cho những doanh nghiệp chào giá quanh mức 52 USD và 66 USD mỗi megawatt giờ cho điện mặt trời kèm lưu trữ.

Những phép tính kinh tế này cực kỳ khắc nghiệt. Khi việc xây dựng một nhà máy điện sạch hoàn toàn mới có khả năng cung cấp điện theo nhu cầu lại rẻ hơn cả chi phí duy trì hoạt động của nhà máy cũ, vai trò của khí đốt sẽ bị thu hẹp xuống thành nguồn điện dự phòng hoặc phát điện ban đêm.

Và tình hình sẽ chưa thể cải thiện sớm. Chỉ vài tháng trước, các nhà phân tích còn cảnh báo thị trường LNG sắp rơi vào tình trạng dư cung, có thể kéo giá đi xuống trong nửa cuối thập kỷ này. Nhưng những dự báo đó giờ phải viết lại sau thiệt hại chiến sự tại các cơ sở xuất khẩu ở Qatar. Trong khi đó, theo IRENA, chi phí cho mô hình năng lượng tái tạo kết hợp lưu trữ sẽ còn giảm thêm 30% vào năm 2030. Nếu điều đó xảy ra, ngay cả LNG rẻ nhất thế giới cũng khó cạnh tranh.

Sự chuyển dịch này sẽ diễn ra mạnh nhất tại một châu Á đang phát triển nhanh. Ở châu Âu, tốc độ điện khí bị thay thế gần như phụ thuộc trực tiếp vào đà mở rộng của năng lượng tái tạo. Sản lượng điện khí tại đây đã giảm một phần năm trong giai đoạn 2022 đến 2024. Trong khi đó, Mỹ và Trung Đông sẽ ít chịu tác động hơn. Khí đốt vận chuyển qua đường ống chỉ có giá bằng khoảng một phần ba đến một phần năm LNG, nên các nhà máy hiện hữu vẫn còn sức cạnh tranh trong thời gian dài hơn.

Tuy nhiên, với châu Á, những gì diễn ra ở Trung Đông trong vài tháng qua đã cho thấy khí đốt thực chất là nguồn năng lượng thất thường đến mức nào. Khi người dân phải chịu cảnh mất điện giữa đợt nắng nóng chỉ vì không mua được khí đốt nhập khẩu, những lời quảng bá về độ ổn định của LNG nghe chẳng khác nào một trò đùa tệ hại.

LNG có thể vẫn tồn tại như nguyên liệu cho ngành hóa chất hoặc nhiên liệu cho xe tải, tàu biển và hệ thống sưởi dân dụng. Nhưng triển vọng của khoảng 40% sản lượng LNG hiện được dùng để phát điện lại khá ảm đạm.

Trong vài năm qua, các nhà sản xuất khí đốt trên thế giới đã đặt cược rằng LNG là loại hàng hóa không thể thay thế. Nhưng ngay cả trước khi chiến sự tại Iran phá hỏng lập luận đó, đà giảm giá không ngừng của điện sạch đã khiến giả định ấy trở nên lỗi thời.