Những sức mạnh bí ẩn, có khả năng làm xoay chuyển thế giới của “bàn tay vô hình” trên thị trường tự do có thể đang chi phối nền kinh tế toàn cầu. Nhưng sức mạnh thực sự lại nằm trong tay chúng ta, qua những quyết định hằng ngày như đưa gia đình đi ăn ngoài, mạnh tay mua một chiếc xe mới hay dành dụm tiền phòng lúc khó khăn. Hiểu được sức mạnh ấy có thể giúp chính phủ và các nhà hoạch định chính sách ứng phó tốt hơn với những giai đoạn kinh tế khó khăn.

Chính những ý tưởng này đã mang về cho Robert Hall của đại học Stanford và Michael Woodford của đại học Columbia giải Nobel Kinh tế năm nay. Theo viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển tại Stockholm, nghiên cứu của họ cho thấy “nền tảng kinh tế vi mô giúp lý giải các hiện tượng kinh tế vĩ mô.”

Tài liệu giới thiệu giải thưởng nêu rõ: “Chỉ có thể hiểu các hiện tượng kinh tế vĩ mô bằng cách nghiên cứu hành vi của từng chủ thể và tổng hợp những hành vi đó.” Nói cách khác, nền kinh tế không phải một cỗ máy khổng lồ, hoàn hảo, vận hành theo những quy luật toán học rành mạch. Đó là một hệ thống phức tạp, mang đậm tính con người, phản ánh nỗi sợ, hy vọng và kỳ vọng của mỗi cá nhân.

Trọng tâm nghiên cứu của hai ông là một câu hỏi hóc búa: Vì sao dữ liệu kinh tế không phải lúc nào cũng phù hợp với cách con người hành xử? Một bước ngoặt trong nghiên cứu của cả hai đến khi họ xem xét tình trạng đình lạm những năm 1970, khi tỉ lệ thất nghiệp ở mức cao, lên tới hai chữ số, nhưng lạm phát cũng tăng và ở mức hai chữ số.

Theo các mô hình kinh tế khi đó, điều này lẽ ra không xảy ra. Khi thất nghiệp cao, nhu cầu mua hàng hóa phải giảm: Ít người mua sắm hơn, và nhu cầu thấp hơn sẽ kéo giá xuống.

Hall kết luận rằng không thể xem xét dữ liệu mà bỏ qua thực tế chúng bắt nguồn từ hàng triệu người đưa ra quyết định mỗi ngày. Những quyết định ấy thường dựa vào kỳ vọng về tương lai và hoàn cảnh riêng của mỗi người, hơn là các số liệu kinh tế vĩ mô.

Vì vậy, hành vi của con người không phải lúc nào cũng phù hợp với dữ liệu hiện tại. Một người nghĩ mình sắp được thăng chức có thể chi tiêu mạnh tay ngay cả khi thu nhập chưa tăng. Nhưng cũng chính người đó, khi nghe tin có thể mất việc, nhiều khả năng sẽ cắt giảm mạnh chi tiêu dù tiền lương vẫn chưa thay đổi.

Nghiên cứu của Woodford đề cập đến một chủ đề được bàn luận nhiều hiện nay: Cách Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tác động đến hành vi mua sắm thông qua lãi suất. Khi Fed hạ lãi suất, chi phí vay vốn của người tiêu dùng và doanh nghiệp giảm, đồng thời việc gửi tiết kiệm trở nên kém hấp dẫn hơn.

Khi lãi suất giảm, hàng triệu người sẽ quyết định vay nhiều hơn hoặc rút tiền tiết kiệm để đầu tư vào những lựa chọn khác. Điều đó làm tăng chi tiêu và cuối cùng đẩy giá cả lên. Ngược lại, khi lãi suất tăng, người dân và doanh nghiệp vay ít hơn, chi tiêu ít hơn, qua đó gây sức ép giảm giá cả.

Woodford cũng nghiên cứu cách kỳ vọng về tương lai tác động đến lạm phát. Nếu một nhà hàng chỉ in thực đơn mỗi năm một lần nhưng dự báo giá nguyên liệu sẽ tiếp tục tăng trong năm, họ có thể cộng thêm vài USD vào giá món sandwich gà giòn, thay vì chỉ căn cứ vào giá thịt gà ở thời điểm hiện tại. (Cần nói rõ, Woodford không dùng ví dụ sandwich gà trong nghiên cứu của mình.)

Công trình của ông còn xem xét các cú sốc nguồn cung và lạm phát, khi tình trạng khan hiếm bất thường của hàng hóa có thể khiến giá tăng vọt.

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển cho biết công trình của Hall và Woodford “đã giúp ứng phó với các cuộc khủng hoảng kinh tế vĩ mô lớn hiệu quả hơn nhiều so với trước đây. Nghiên cứu này mang lại lợi ích rất lớn trong đại dịch và các cuộc khủng hoảng năng lượng những năm gần đây, khi tác động đối với tăng trưởng và lạm phát không kéo dài như trong những giai đoạn khủng hoảng của thập niên 1970.”

Về phần mình, Woodford nói với các phóng viên: “Tôi bất ngờ, nhưng rất vui.” Kỳ vọng về tương lai và mức chi tiêu của chính hai nhà kinh tế cũng có thể tăng đáng kể: Họ sẽ chia nhau khoản tiền thưởng tổng cộng khoảng 1,2 triệu USD.