Yayoi Kusama, nữ nghệ sĩ người Nhật nổi tiếng với những thế giới siêu thực đầy chấm bi đan xen, đạt được thành công vang dội cả về văn hóa lẫn thương mại, đã qua đời. Bà hưởng thọ 97 tuổi.

Theo thông báo trên trang web chính thức, Kusama qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo vào ngày 14.8. Hãng tin Kyodo News cho biết nguyên nhân tử vong là suy đa tạng.

Tác phẩm của Kusama dễ dàng được nhận diện qua mô-típ chấm bi đặc trưng, bắt nguồn từ những ảo giác bà từng trải qua từ thời thơ ấu. Bà dùng những chấm bi này để thể hiện ý niệm về sự vô tận và sự xóa nhòa, hai nỗi ám ảnh xuyên suốt cuộc đời bà, đồng thời tạo ra những không gian nghệ thuật đắm chìm, mê hoặc người xem.  Theo bà, chúng chính là hình ảnh phản chiếu những ảo giác của chính mình.

Sung sức phi thường, Kusama đã tạo ra nhiều tác phẩm nổi tiếng của mình trong lúc sống ẩn dật tại bệnh viện Seiwa, phòng khám tâm thần ở Tokyo nơi bà đã sinh sống từ năm 1977.

"Nghệ thuật của tôi bắt nguồn từ những ảo giác mà chỉ mình tôi có thể nhìn thấy," Kusama chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn năm 1999 với tạp chí Bomb.

Bà giải thích rằng tác phẩm của mình vừa là sản phẩm, vừa là sự giải thoát khỏi những khó khăn do căn bệnh gây ra. Đây cũng là dịp gần nhất mà bà từng thực sự đề cập đến vấn đề này. "Tôi đã theo đuổi sợi chỉ nghệ thuật và bằng cách nào đó tìm ra một con đường cho phép tôi được sống," bà viết trong cuốn tự truyện, xuất bản lần đầu năm 2002.

Là một nghệ sĩ từ thời trẻ và là một nhân vật ngông cuồng trong giới avant-garde ở New York thập niên 1960, Kusama đã đạt được danh tiếng đại chúng, danh tiếng ấy bùng nổ đáng kinh ngạc trong những thập kỷ cuối đời, khi các bảo tàng danh tiếng tổ chức triển lãm hồi cố về bà.

Bắt đầu từ khoảng đầu những năm 2000, các triển lãm bom tấn của bà thu hút đông đảo khách tham quan tại các phòng trưng bày nghệ thuật trên toàn cầu. Những căn phòng điêu khắc phủ đầy chấm bi đặc trưng, những bức tranh Infinity Net gây choáng ngợp và những công trình sắp đặt gương phản chiếu ánh sáng lấp lánh vô tận đã thu hút đông đảo người xem, từ Los Angeles cho đến hòn đảo nhỏ bé Naoshima của Nhật Bản.

Năm 2024, bà xếp hạng là nghệ sĩ đương đại có doanh thu cao nhất thế giới, vượt qua những tên tuổi lớn như David Hockney và Lucian Freud với doanh số 58,8 triệu USD.

Căng thẳng gia đình

Kusama sinh ngày 22.3.1929 tại thị trấn nông thôn Matsumoto của Nhật Bản, trong một gia đình sở hữu vườn ươm cây giống vốn khá giả. Tuổi thơ của bà phủ bóng bởi những bất an. Các vấn đề về tim và bệnh hen suyễn, cộng với những căng thẳng gia đình do người cha trăng hoa và người mẹ tính khí thất thường gây ra, đã đẩy bà tìm đến nghệ thuật như một nơi trú ẩn.

Vào khoảng năm 10 tuổi, bà nhớ lại mình đã nhìn thấy những bông hoa violet mang "biểu cảm kỳ dị" đang trò chuyện với nhau trong một khu vườn. Có những lúc, một lớp màn mỏng dường như buông xuống, tách bà khỏi thế giới xung quanh. Bà chứng kiến những họa tiết lưới và chấm bi lan rộng, nuốt chửng cả không gian sống của mình, những hình ảnh mà Kusama khi còn nhỏ đã ám ảnh ghi lại lên giấy một cách không thể kiềm chế. Những bức tranh chất cao gần đến trần phòng bà.

Bà theo học tại trường Mỹ thuật và Thủ công Thành phố Kyoto, và bí ngô trở thành chủ đề mà bà say mê đến mức ám ảnh.

"Cũng như Bồ Đề Đạt Ma đã dành 10 năm ngồi quay mặt vào vách đá, tôi cũng dành cả một tháng trời chỉ để ngồi trước một quả bí ngô," bà nhớ lại. "Tôi từng tiếc nuối cả khoảng thời gian phải dành ra để ngủ."

Tuy nhiên, các hình thức nghệ thuật khuôn mẫu không thể trói buộc Kusama được lâu. Ở tuổi ngoài 20, bà chuyển đến Mỹ, nơi bản năng phá vỡ giới hạn của hội họa cùng tài năng tạo ấn tượng của bà được phát huy tối đa. Tại đây, các tác phẩm của bà mở rộng từ những bức tranh Infinity Net và tác phẩm điêu khắc mềm ban đầu sang cái mà bà gọi là "happenings", tức những màn trình diễn công cộng mang tính ngẫu hứng hoặc bán kịch bản, thường mang sắc thái chính trị hoặc tình dục.

Một trong những màn trình diễn nổi tiếng nhất, Grand Orgy to Awaken the Dead (1969), có sự tham gia của những người khỏa thân được vẽ chấm bi di chuyển qua khu vườn điêu khắc ngoài trời của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) tại New York. Đây vốn là một hành động không được bảo tàng cho phép.

Trong một màn trình diễn khác, Horse Play (1967), Kusama đã phủ những chấm trắng lên một con ngựa. Các tờ rơi và thông cáo báo chí công bố mục tiêu nghệ thuật của bà. Một trong số đó viết: "Hãy hòa làm một với sự vĩnh hằng. Xóa bỏ cá tính của bạn. Trở thành một phần của môi trường xung quanh. Hãy quên chính mình."

Sự kết hợp gây tai tiếng

Nhưng khả năng nhạy bén trong việc tạo tiếng vang truyền thông của Kusama cũng khiến bà vướng phải không ít điều tiếng. Cảnh sát không hiếm lần phải giải tán các sự kiện của bà. Và trong khi các màn "happenings" của bà thể hiện tinh thần giải phóng tình dục của thập niên 1960, các tiêu đề báo chí lại hào hứng khai thác sự kết hợp gây tai tiếng giữa cảnh khỏa thân, hình ảnh một nữ nghệ sĩ Nhật Bản lập dị và tinh thần phản kháng chống lại thể chế. Kusama từng bị báo lá cải đặt biệt danh là "Nữ tu chấm bi" và "Dotty".

Sau khi trở về Tokyo năm 1970, kết thúc hơn một thập kỷ xa quê hương, Kusama ban đầu gặp nhiều khó khăn khi tìm cách đưa dòng nghệ thuật gây tranh cãi của mình trở lại. Những bức ảnh mang tính khiêu khích bị ngăn chặn. Việc nhiều lần phải nhập viện phản ánh tình trạng tinh thần và thể chất mong manh của bà.

Sau khi tự nguyện vào bệnh viện Seiwa, bà bắt đầu sáng tác với tốc độ phi thường.

Giai đoạn này hoàn toàn khác với năng lượng nổi loạn, phá cách trong các màn trình diễn tại New York trước đây. Thay vào đó, các tác phẩm của bà trở nên tối giản, là những trải nghiệm bao trùm toàn diện về đường nét và màu sắc, gợi lại những ảo giác không thể kiểm soát từ thời thơ ấu của bà. Những tấm gương cũng đưa người xem bước vào thế giới thị giác chóng mặt của Kusama, nơi sự lặp lại diễn ra vô tận, không giới hạn.

Năm 1993, bà tham dự Venice Biennale với tư cách là người phụ nữ đầu tiên chính thức đại diện cho Nhật Bản. Đây không phải là lần đầu tiên bà đến đây. Năm 1966, bà đã bất ngờ xuất hiện dù không nằm trong danh sách, dựng lên một cánh đồng gồm 1.500 quả cầu gương mang tên "Narcissus Garden" và bán chúng với giá 2 USD mỗi quả, trước khi bị ban tổ chức ngăn cản. Giờ đây, với tư cách là biểu tượng của nghệ thuật đương đại Nhật Bản, bà diện một bộ trang phục chấm bi vàng-đen gọn gàng, nổi bật và phát những quả bí ngô mini phối màu đồng bộ.

Bản năng tạo ấn tượng của Kusama có lẽ đã đi trước thời đại. Vào thập niên 1990 và bước sang thiên niên kỷ mới, bà nhận được sự đón nhận nồng nhiệt, cả từ giới nghệ thuật lẫn công chúng đại chúng.

Cơn sốt hàng hóa ăn theo

Đến thời điểm tác phẩm Untitled (Nets), sáng tác năm 1959, được bán với giá kỷ lục 10,5 triệu USD vào năm 2022, Kusama đã trở thành cái tên quen thuộc với đại chúng.

Những chấm bi lượn sóng không chỉ xuất hiện trên các tác phẩm điêu khắc mà còn được in trên bìa hồ sơ khổ A4, móc khóa và nhiều loại hàng hóa khác. Chúng còn được vẽ lên các sản phẩm da của Louis Vuitton. Trong giới nghệ thuật, những đối thủ và nhà phê bình bắt đầu xì xào về việc bà bị khai thác thương mại quá mức.

Ngay cả khi danh tiếng ngày càng tăng cao, Kusama lại ngày càng lui về ẩn dật khỏi đời sống công chúng. "Tôi không có mối liên hệ nào với giới nghệ thuật," Kusama viết vào năm 2002. "Tôi chỉ đào sâu vào chính bản thân mình mà thôi."

Bà chọn cách không xuất hiện tại các buổi khai mạc triển lãm của mình, và cuộc phỏng vấn trực tiếp cuối cùng của bà diễn ra từ giữa những năm 2010. Tuy nhiên, hình ảnh của bà vẫn hiện diện khắp nơi, in trên các catalogue và sách: mái tóc bob nhuộm màu sặc sỡ trên đôi mắt không cười, dáng người khoác trong lớp vải hoa văn nổi bật.

Xuyên suốt cuộc đời đối diện với nỗi sợ hãi, sự ám ảnh và cái chết, Kusama luôn quay về với một ý niệm duy nhất: cái tôi rốt cuộc chỉ là điều tạm bợ. Vượt lên trên nó là điều bà gọi là sự vĩnh hằng, một không gian vô tận, nơi cuối cùng chúng ta trở thành một phần của điều gì đó lớn lao hơn chính mình. Bà thường nói rằng chấm bi chính là biểu tượng cho điều đó. Với Kusama, sự xóa nhòa không phải là sự hủy diệt, mà là một giai đoạn tiếp theo.

"Bằng cách xóa bỏ cái tôi cá nhân, con người trở về với vũ trụ vô tận," bà chia sẻ vào năm 1999.