Việc phát hiện đường dây buôn lậu kim cương được cho là lớn nhất từ trước đến nay tại Việt Nam đang gây chấn động toàn ngành. Các cơ quan điều tra cáo buộc hơn 30.000 viên kim cương trị giá trên 1.500 tỉ đồng (57 triệu USD) đã được đưa vào Việt Nam trong hai năm qua. Số hàng này có nguồn gốc từ Ấn Độ, qua trung chuyển tại Hong Kong, sau đó được cất giấu trong hành lý, giày dép và quần áo để tuồn vào.

Theo thông tin từ công an, tại các phòng kiểm định đá quý, kim cương bị mài bỏ mã số khắc laser nguyên bản của Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA). Sau đó, chúng được khắc lại mã số mới và cấp giấy chứng nhận phóng đại chất lượng so với thực tế để bán ra thị trường với giá cao hơn nhiều lần. Cơ quan chức năng vẫn đang tiếp tục điều tra diện phát tán của số đá quý này trên thị trường, trong khi hàng loạt cửa hàng trang sức đã phải tạm thời đóng cửa.

"Tôi thực sự rất lo lắng," cô Thanh Hằng, chủ một cửa hàng quần áo online tại TP.HCM, người từng mua một chiếc nhẫn kim cương tại đây, chia sẻ. Viên kim cương của cô do trung tâm Kiểm định PNJ (PNJ Lab), một trong những đơn vị đang bị điều tra, cấp chứng thư.

Chị Hằng đã tìm đến cửa hàng bán bán lẻ để yêu cầu thu đổi nhưng chi nhánh này đã đóng cửa. Tại Việt Nam, việc các cửa hàng trang sức áp dụng chính sách thu đổi hay cam kết mua lại là một công cụ bán hàng phổ biến, tạo cho người mua sự yên tâm rằng tài sản của họ luôn có thanh khoản trong tương lai, đồng thời khuyến khích khách hàng quay lại chính thương hiệu đó khi muốn nâng cấp hoặc bán lại.

Phản hồi chị Hằng nhận được khi liên hệ được với công ty cũng không mấy khả quan. "Họ bảo sớm nhất là sang năm mới giải quyết thanh toán," chị cho biết.

Sự việc khởi đầu từ một cuộc điều tra hình sự đang tạo gây sóng gió trên thị trường kinh doanh kim cương tại Việt Nam, dấy lên những đợt sóng đòi hỏi siết chặt quản lý ngành sau khi hai trong số các thương hiệu trang sức nổi tiếng nhất đất nước bị cuốn vào vòng xoáy này.

Công ty cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ), doanh nghiệp trang sức niêm yết lớn nhất Việt Nam, khẳng định không có bất kỳ viên kim cương bất hợp pháp nào lọt vào hệ thống bán lẻ của hãng sau khi công an tạm giữ nguyên giám đốc công ty con chuyên về kiểm định của PNJ. PNJ cho biết các cáo buộc chỉ liên quan đến cá nhân cựu lãnh đạo này chứ không phải công ty.

Dù vậy, tổng giám đốc Phan Quốc Công thừa nhận những diễn biến gần đây đã "trở thành thời điểm khủng hoảng của toàn ngành."

Hậu quả gây ra khi gần một nửa giá trị vốn hóa thị trường của PNJ đã bị thổi bay, cơ quan chức năng mở rộng đợt thanh tra toàn bộ thị trường trang sức, còn người tiêu dùng ngày càng hoài nghi liệu những viên kim cương họ đã mua có đúng giá trị thực hay không.

Quản lý của Tam Luxury Diamond tại TP.HCM, nơi diễn ra phần lớn các giao dịch đá quý của cả nước, cho biết có những ngày anh phải tiếp tới 100 khách hàng tìm đến để yêu cầu bán lại hoặc đổi đá quý. Trong khi đó, lượng khách hàng mới lại vô cùng thưa thớt.

Làn sóng bắt giữ các chủ cửa hàng trang sức lớn vào giữa tháng 7 đã khiến nhiều nhà bán lẻ tên tuổi, bao gồm tiệm vàng Kim Lý, phải tạm dừng hoạt động. Một đợt thanh tra kéo dài một tháng do bộ Công Thương chủ trì đối với thị trường đá quý và kim loại quý trên diện rộng đã được ấn định vào tháng 8, tập trung vào nguồn gốc xuất xứ và nhãn mác sản phẩm.

Một chuỗi trang sức lớn khác là công ty TNHH MTV Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) cũng gặp vào áp lực sau khi cơ quan công an tạm giữ thêm 4 người liên quan đến một đường dây buôn lậu khác. Đường dây này bị cáo buộc đã cung cấp hơn 3.400 viên kim cương chất lượng thấp, trị giá khoảng 500 tỉ đồng, vào hệ thống bán lẻ của SJC trong giai đoạn 2022–2024. SJC chưa đưa ra tuyên bố chính thức và không phản hồi yêu cầu bình luận.

Chính phủ cần triển khai một "khung pháp lý chuẩn chỉnh cho thị trường kim cương," ông Huỳnh Trung Khánh, phó chủ tịch hiệp hội Kinh doanh Vàng Việt Nam, nhận định. Dù mang tên hiệp hội kinh doanh Vàng, tổ chức này cũng quản lý cả lĩnh vực bạc, đá quý và bao gồm nhiều tên tuổi lớn nhất ngành như PNJ và SJC.

"Cần có một cơ quan kiểm định đá quý độc lập để tăng cường giám sát, mang lại sự minh bạch và trách nhiệm giải trình cao hơn cho thị trường," ông Khánh nhấn mạnh.

Cho đến khi điều đó trở thành hiện thực, làn sóng khách hàng hoảng loạn đổ xô đến cửa các nhà bán lẻ khó có thể lắng xuống.

PNJ đã hạn chế hạn mức chi trả thu đổi hàng ngày, cho biết ưu tiên hàng đầu hiện nay là bảo toàn thanh khoản, duy trì hoạt động và bảo vệ giá trị lâu dài của công ty. Doanh nghiệp này cũng kế hoạch thuê các đơn vị quốc tế đánh giá lại toàn bộ kho tồn kho kim cương nhằm củng cố lại niềm tin.

Đối với nhiều gia đình Việt Nam, kim cương không chỉ là một món hàng xa xỉ mà còn là công cụ tích trữ tài sản và thể hiện vị thế. Dữ liệu hải quan cho thấy Việt Nam đã nhập khẩu hơn 122 triệu USD kim cương trong nửa đầu năm 2026, phần lớn từ Ấn Độ và Bỉ.

Sở thích này bắt nguồn một phần từ yếu tố lịch sử.

Trải qua nhiều thập kỷ chiến tranh, lạm phát và thời kỳ kinh tế tập trung, nơi các lựa chọn đầu tư còn hạn chế và niềm tin vào các tài sản tài chính còn yếu, các gia đình Việt có thói quen nắm giữ các tài sản hữu hình như vàng, vốn dễ lưu trữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. Tâm lý ưu tiên này vẫn cắm rễ sâu sắc đến tận ngày nay, ngay cả khi nền kinh tế đã hiện đại hóa.

"Nếu có người buôn lậu kim cương vào Việt Nam dù số lượng lớn hay nhỏ, nhiều khả năng họ cũng buôn lậu cả các mặt hàng khác," ông Kenneth Scarratt, phó chủ tịch liên đoàn Trang sức Thế giới (CIBJO), nhận định. "Hồng ngọc, lam ngọc, lục bảo ngọc… có lẽ đã đến lúc cơ quan hải quan và thuế quan tại Việt Nam cần rà soát nội bộ và bắt đầu xử lý triệt để."

Bên cạnh đó, sự gia tăng của kim cương nhân tạo trên toàn cầu, trong đó Trung Quốc là nhà sản xuất lớn nhất, khiến bức tranh toàn cảnh thêm phức tạp. Chưa rõ liệu kim cương nhân tạo có phải là một phần của đại án tại Việt Nam hay không, nhưng công nghệ chế tạo hiện đã đạt đến độ tinh xảo khiến ngay cả các chuyên gia cũng gặp khó khăn trong việc phân biệt.

"Không thể nào một thợ kim hoàn bình thường có thể phân biệt" chúng chỉ bằng mắt thường, ông Scarratt (hiện làm việc tại Bangkok) cho biết.

Trước mắt, thách thức cấp thiết nhất là khôi phục niềm tin thị trường. Khi người tiêu dùng trở nên thận trọng hơn, các nhà bán lẻ sẽ phải chú trọng nhiều hơn vào tính xác thực, giấy chứng nhận và nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm, theo nhận định của bà Nguyễn Thị Sony Trà My, chuyên gia phân tích cấp cao tại Maybank Investment Bank.

"Các cửa hàng trang sức quy mô nhỏ và ít tên tuổi hơn sẽ phải đối mặt với thách thức lớn hơn trong việc duy trì niềm tin của khách hàng cũng như dòng tiền thanh khoản, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay," bà nói.

Một số người dân Việt Nam đang tìm cách bỏ qua các nhà bán lẻ.

"Tôi đã đăng bán lại mấy chiếc nhẫn kim cương của mình trên các hội nhóm Facebook với mức chiết khấu 30%," anh Thành Đạt, một môi giới bất động sản sống tại TP.HCM, chia sẻ. Nhưng trước việc người mua ép giá giảm tới 60%, "có lẽ tôi sẽ giữ lại dùng tiếp."

— Với sự hỗ trợ của Nguyễn Diệu Tú Uyên