Ngành âm nhạc biểu diễn bùng nổ và cuộc săn tìm thế hệ roadie tiếp theo

Ánh đèn laser quét qua sân khấu, trong khi ca khúc “Abracadabra” của Lady Gaga vang lên từ hệ thống âm thanh tối tân. Khi đoạn điệp khúc dâng trào, những tia lửa bắn ra từ cả phía trên lẫn phía dưới. Từ một bệ nâng được giấu kín, một người phụ nữ tóc nâu mặc áo khoác da từ từ xuất hiện, hai tay giơ cao đầy đắc thắng. Khán giả, chủ yếu là những người trẻ trong trang phục đen, quần jeans, áo phông của ban nhạc và giày Doc Martens, đồng loạt vỡ òa trong tiếng reo hò.

Người phụ nữ nói với đám đông rằng đây là một không gian an toàn dành cho những kẻ “lập dị”. “Chúng tôi không muốn có bất kỳ tên khốn nào ở đây,” cô cười nói.

Dù thực sự là những kẻ lập dị hay chỉ đơn giản là đang mặc áo phông của ban nhạc Misfits, những người trẻ này không đến vì màn trình diễn trên sân khấu. Điều họ mong muốn là một ngày nào đó có thể tạo ra thứ ma thuật mà họ vừa được chứng kiến. Họ muốn trở thành thế hệ roadie tiếp theo.

Để theo đuổi giấc mơ đó, họ tìm đến Rock Lititz, một khu phức hợp rộng khoảng 150 mẫu Anh ở vùng nông thôn bang Pennsylvania, chuyên phục vụ việc tập luyện và chuẩn bị cho các chương trình biểu diễn trực tiếp. Phần lớn là sinh viên đến từ các trường cao đẳng và đại học trong khu vực, nơi họ đang theo học các môn như thiết kế sân khấu, lắp đặt đa phương tiện hay kinh doanh sự kiện trực tiếp, để tham gia ngày tuyển dụng ngành lần thứ sáu của Rock Lititz. Một số khác được đưa đón từ những nơi xa hơn, như Trường Nghệ thuật thuộc Đại học North Carolina, cách đó khoảng bảy tiếng lái xe.

Người phụ nữ trên sân khấu là Andrea Shirk, giám đốc điều hành của Rock Lititz. Thông điệp bà gửi đến sinh viên rất rõ ràng. Làm việc trong lĩnh vực giải trí trực tiếp là một lựa chọn ít bị ảnh hưởng bởi suy thoái kinh tế, trong một ngành đang tăng trưởng nhưng lại thiếu nhân lực do lực lượng lao động ngày càng già đi. Nhiều công việc trong ngành không thể bị tự động hóa hay chuyển ra nước ngoài, và nhiều vị trí thậm chí còn không yêu cầu bằng đại học. Nếu những roadie tương lai sẵn sàng, rock and roll đang chờ họ.

“Nhiều người không nhận ra rằng bạn hoàn toàn có thể làm việc trong ngành này,” Shirk nói trong một cuộc phỏng vấn. “Trong tương lai, chúng tôi sẽ có rất nhiều vị trí cần tuyển.”

Để hình dung rõ hơn, cần biết rằng trước khi một nghệ sĩ hay ban nhạc như Jonas Brothers bắt đầu chuyến lưu diễn, họ cần một nơi để tập luyện. Hãng thu âm hoặc công ty quản lý tour sẽ đặt không gian studio tại những địa điểm như Rock Lititz. Tại đây, họ có thể chạy thử toàn bộ chương trình biểu diễn trực tiếp, từ sân khấu, đạo cụ, ánh sáng, pháo hoa cho đến các hiệu ứng phức tạp khác, phần lớn do các nhà thầu đang hoạt động ngay trong khuôn viên Rock Lititz cung cấp.

Đội ngũ kỹ thuật viên của các nhà thầu này luôn có mặt tại chỗ để lắp đặt, điều chỉnh linh hoạt và xử lý mọi trục trặc kỹ thuật. Nhiều người trong số họ sau đó cũng sẽ theo đoàn đi lưu diễn. Trong thời gian đó, ban nhạc và ê kíp có thể lưu trú tại khách sạn của Rock Lititz, ăn uống tại nhà hàng trong khuôn viên, tập luyện ở trung tâm thể hình, leo núi trong nhà hoặc đạp xe trên tuyến đường sắt cũ gần đó với xe thuê từ cửa hàng xe đạp.

Khi có cảm hứng, họ có thể đặt phòng thu âm. Khi mệt mỏi, đau nhức hay căng thẳng, họ có thể gặp bác sĩ tại chỗ, chuyên gia massage, châm cứu, hoặc tham gia các buổi hỗ trợ cai nghiện nếu cần.

Nhờ vị trí biệt lập cùng các thỏa thuận bảo mật nghiêm ngặt, Rock Lititz mang lại cho nghệ sĩ sự riêng tư gần như tuyệt đối để tập trung tạo ra những buổi trình diễn tốt nhất dành cho người hâm mộ.

Với phần lớn mọi người, từ “roadie”, cách gọi chung dành cho các thành viên hậu trường đi theo đoàn lưu diễn, thường gợi lên hình ảnh một ban nhạc nhờ bạn bè hay người hâm mộ khuân vác thiết bị, chỉnh dây đàn, bán đồ lưu niệm hoặc cùng lắm là lắp thêm vài chiếc đèn. Tuy nhiên, khi các buổi biểu diễn trực tiếp trở thành nguồn doanh thu chính của ngành công nghiệp âm nhạc, mà theo Goldman Sachs mảng này sẽ tăng trưởng trung bình 7,2% mỗi năm trong vài năm tới, số lượng nhân sự cần thiết để tạo ra những buổi hòa nhạc hoành tráng như khán giả mong đợi cũng tăng vọt theo.

Khi đó, roadie không còn là một vai trò đơn lẻ. Họ có thể là kỹ thuật viên ánh sáng, chuyên gia pháo hoa, người điều khiển drone, kỹ sư robot, thợ làm sân khấu, điều phối dịch vụ hậu cần hay lập trình viên đồ họa trực tiếp. Một buổi biểu diễn của ngôi sao hạng A chẳng khác nào một công trình xây dựng công nghệ cao, phải được dựng lên rồi tháo dỡ trong thời gian ngắn, với độ chính xác chẳng kém gì một nhà hàng đạt chuẩn Michelin. Các đoàn lưu diễn có thể di chuyển cùng hàng chục xe chuyên dụng và hơn một trăm thành viên, đồng thời thuê thêm nhân công sân khấu tại mỗi điểm dừng.

Trong khi đó, thị trường lao động Mỹ thời gian qua lại khá ì ạch. Người trẻ vì thế chịu nhiều bất lợi khi phải cạnh tranh các vị trí đầu vào với những ứng viên giàu kinh nghiệm hơn, đồng thời đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ trí tuệ nhân tạo. Trong bối cảnh ấy, ngành âm nhạc biểu diễn trực tiếp lại mở ra không ít cơ hội.

Nhiều “cây đa cây đề” của ngành đã bước chân vào lĩnh vực này từ vài thập niên trước và gắn bó đến tận bây giờ. Tuy nhiên, kể từ khi đại dịch bùng phát, lực lượng kỳ cựu này bắt đầu rời khỏi thị trường lao động. Cùng lúc đó, khi các sự kiện trực tiếp ngày càng phức tạp hơn cả về trải nghiệm lẫn công nghệ, yêu cầu đối với những người mới bước chân vào ngành cũng thay đổi theo.

“Chúng tôi không thể chỉ trông chờ vào việc tìm thấy những người có đam mê ở đằng sau quán bar được,” Shirk đùa. “Chúng tôi phải chủ động hơn trong việc tạo ra các lộ trình nghề nghiệp.”

Những sự kiện như ngày hội ngành nghề của Rock Lititz, mang tên Experience LIVE, vừa nhằm tuyển dụng nhân sự đủ năng lực cho các vị trí ngày càng chuyên biệt, vừa giúp định hướng sinh viên theo những con đường đào tạo cụ thể. Suốt cả ngày, người tham dự liên tục di chuyển giữa các buổi tọa đàm và phần trình diễn do các nhà cung cấp và đơn vị thuê mặt bằng trong khuôn viên thực hiện.

Ngoài bãi đỗ xe, một nhóm bạn trẻ với vẻ mặt bình thản đứng xem Phil, đại diện công ty hiệu ứng đặc biệt Image SFX, phóng những cột lửa màu cao vút hàng chục mét lên không trung. Bên trong, một nữ kỹ thuật viên của Columbus McKinnon Entertainment Technology treo mình trên giàn giáo trong xưởng, vừa thao tác vừa giải thích chi tiết về cách lắp đặt động cơ và hệ thống đèn cho sân khấu. Người đồng nghiệp của cô gõ laptop liên hồi, trong khi loa phát ra thứ nhạc hyperpop pha dubstep ở âm lượng vừa đủ nghe. Một chàng trai trẻ với khuyên xuyên sống mũi và chiếc quần dài chấm mắt cá chăm chú theo dõi. Khi cô chuẩn bị hạ mình từ độ cao sát trần nhà, một sinh viên sững sờ hỏi: “Việc này ra ngoài trời cũng phải làm như vậy sao?”

Tại không gian làm việc của studio sáng tạo Bom Bom, một người đàn ông tên Nick, tự nhận mình vừa là “millennial đời đầu” vừa là nhạc sĩ thất bại, hướng dẫn người tham dự quy trình tạo ra một sàn catwalk có thể nâng lên và xoay 360 độ. “Nhìn quần skinny jean là biết,” anh đùa. Không chút chần chừ, anh lịch sự nhưng dứt khoát đề nghị một khán giả xóa bức ảnh chụp slide thuyết trình, do slide này hiển thị tên ngôi sao nhạc pop mà dự án được thiết kế cho.

Trong một phòng hội thảo chật kín người, một phụ nữ tên Chas nói về các lộ trình nghề nghiệp cũng như thực tế của cuộc sống rong ruổi trên đường lưu diễn. “Cơ hội thì chắc chắn là có,” cô nói. “Chồng tôi không hề có nền tảng học vấn theo chuẩn mực thông thường nào. Giờ anh ấy kiếm được thu nhập rất, rất cao.”

Theo Chas, mức lương khởi điểm trong ngành thường dao động từ 50.000 đến 60.000 USD mỗi năm và có thể dẫn tới “những khoản thu nhập khổng lồ nếu bạn gặp may, làm việc chăm chỉ và không ngừng tiến bộ.” Cô cũng thẳng thắn nói về những cái giá mà lối sống này có thể mang lại cho cả sức khỏe tinh thần lẫn thể chất.

Cô chiếu cho khán giả xem hình ảnh một khoang giường hẹp trên xe buýt lưu diễn. “Đây là toàn bộ không gian riêng tư bạn có khi đi tour,” cô nói. “Bạn không thể ăn lúc bạn muốn, đi vệ sinh lúc bạn muốn, ngủ lúc bạn muốn hay đi đâu tùy thích.” Để minh họa cho sự chật chội ấy, cô kể về vài lần mình buộc phải nghe một người nói chuyện điện thoại với vợ về chuyện ly hôn.

Nếu như thế hệ roadie trước đây gần như gắn liền với cuộc sống lang bạt, thì với lớp lao động mới, mô hình làm việc của ngành này ngày càng giống quân đội hơn. Họ lên đường vài tháng khi được gọi, quay về “căn cứ” một thời gian, rồi lặp lại vòng tuần hoàn đó.

Đây là lối sống khó đoán và đầy thách thức, ngay cả với những người có sức khỏe tinh thần tốt và hệ thống hỗ trợ vững chắc, theo Melody Tseng, người từng hơn mười năm theo nghề roadie và hiện là giám đốc sáng tạo tự do, từng làm việc với Demi Lovato và Romeo Santos.

“Nhiều khi người ta để vẻ hào nhoáng của rock and roll che mờ thực tế khắc nghiệt của đời sống trên đường,” Tseng nói, nhắc tới sự cô đơn, việc không thể gặp gia đình, các mối quan hệ đổ vỡ và rượu bia như những yếu tố góp phần tạo nên những “vực thẳm rất, rất sâu.” Tại Rock Lititz, các bảng thông báo dán đầy tờ rơi thừa nhận những khó khăn đó, đồng thời quảng bá dịch vụ tư vấn và các nhóm hỗ trợ, trong đó có một nhóm mang tên Roadies in Recovery.

Dù vậy, nhiều người vẫn quay lại với công việc này vì những khoảnh khắc thăng hoa. “Bạn có thể vừa trải qua một buổi xây dựng sân khấu vô cùng vất vả, nhưng khi nghe tiếng reo hò của khán giả, bạn có thể bất ngờ rơi nước mắt,” Tseng nói. “Cảm xúc của bạn lúc đó được khuếch đại lên gấp nhiều lần khi hàng trăm, hàng nghìn người đang tận hưởng thành quả lao động của bạn.”

Việc mang lại cảm xúc ấy đến cho khán giả chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. “Mối quan hệ giữa album và các chuyến lưu diễn đã bị đảo ngược hoàn toàn,” Jaime Brooks, cây bút chuyên viết về kinh tế ngành âm nhạc và cũng là nghệ sĩ biểu diễn dưới nghệ danh Elite Gymnastics, nhận định. Trong nhiều năm, theo bà, mục đích của chuyến lưu diễn là để quảng bá album, bởi đó mới là nguồn doanh thu chính. Tuy nhiên, khi các dịch vụ chia sẻ tập tin, iTunes và sau đó là streaming ảnh hưởng đến doanh số bán đĩa, nghệ sĩ buộc phải dựa vào những nguồn thu từng được xem là phụ, như bán đồ lưu niệm và lưu diễn, để bù đắp.

Ngày nay, áp lực kinh tế khiến nghệ sĩ ở mọi thể loại phải dốc toàn lực sao cho những buổi biểu diễn của họ chỉn chu và cuốn hút nhất. Trong bối cảnh đó, đội ngũ roadie đóng vai trò then chốt. Quy mô và mức độ hoành tráng của các buổi diễn trực tiếp ngày càng tăng, kéo theo sự nở rộ của các vị trí đòi hỏi kỹ năng chuyên biệt. Việc đào tạo vì thế không chỉ diễn ra tại chỗ mà ngày càng dựa vào các chương trình nghề bài bản. Chẳng hạn, UNCSA cung cấp các chương trình cử nhân và sau đại học trong các lĩnh vực như ánh sáng, thiết kế cảnh quan, chế tác đạo cụ và tự động hóa sân khấu thông qua Khoa Thiết kế và Sản xuất.

Bên cạnh đó, Học viện Công nghệ Biểu diễn Trực tiếp, đặt trụ sở ngay trong khuôn viên Rock Lititz, còn đi xa hơn khi liên kết với Trường Nghệ thuật và Thiết kế Pennsylvania để đào tạo chương trình Cử nhân Mỹ thuật về thiết kế và sản xuất trải nghiệm trực tiếp. Chương trình, thường được gọi tắt là ALT, nhấn mạnh yếu tố thực hành, tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp tổ chức sự kiện trong khuôn viên hoặc làm việc tại địa điểm biểu diễn âm nhạc tại chỗ mang tên Mickey’s Black Box.

Chris McKinney, sinh viên 20 tuổi của ALT, theo đuổi cùng lúc mảng hiệu ứng hình ảnh và ánh sáng, cũng như dàn dựng sân khấu và âm thanh, được nhiều “cựu chiến binh” tại Rock Lititz xem là một gương mặt đầy triển vọng của chương trình. Chàng sinh viên năm ba này đã đồng sáng lập một công ty sản xuất, tự tổ chức lễ hội của riêng mình, đồng thời tham gia cả khâu tháo dỡ lẫn vai trò diễn giả tại Experience LIVE. Anh cho biết sắp tới sẽ phụ trách hệ thống điện công suất lớn và đèn LED cho một giải đấu thể thao điện tử diễn ra tại ALT.

Theo McKinney, những nghệ sĩ như Metallica và Sabrina Carpenter thường được nhắc đến như các nhà đổi mới trong lĩnh vực này. Metallica gây chú ý với việc đưa mô hình biểu diễn in the round giàu tính tương tác lên quy mô sân vận động, còn Sabrina Carpenter tạo dấu ấn nhờ các sân khấu mô đun có thể sắp xếp linh hoạt để phù hợp với câu chuyện một ngày trong đời mà cô xây dựng.

“Morgan Wallen cũng đang tạo ra những bước đi lớn trong ngành,” anh nói thêm, nhắc đến ngôi sao nhạc đồng quê và Raw Cereal, công ty sáng tạo đã hợp tác với Wallen trong các chuyến lưu diễn gần đây. Trong suốt cả ngày, những người trong ngành nói về một cô gái trẻ, người có chuyến lưu diễn đầu tiên là làm cho Wallen, với giọng điệu chẳng khác nào cô vừa được tuyển thẳng vào McKinsey & Co. ngay sau khi ra trường.

Một thông điệp quan trọng dành cho những roadie tương lai là sự thành công trong ngành biểu diễn trực tiếp không phụ thuộc quá nhiều vào thể loại hay gu âm nhạc. Gillian Miller, 25 tuổi, cựu thực tập sinh tại Rock Lititz và hiện vẫn sống ở khu vực Lancaster, vốn là người hâm mộ nhạc jam band, nhưng vừa hoàn thành chuyến lưu diễn lớn đầu tiên với vai trò trợ lý sản xuất cho nhóm nhạc pop rock reggae rap Twenty One Pilots. Trải nghiệm đó khiến cô vô cùng hài lòng. “Một năm rưỡi trước, tôi chưa có bộ kỹ năng như bây giờ,” cô nói. “Tôi đã trưởng thành lên rất nhiều.”

Miller cho biết những ngày làm việc liên tục kéo dài tới 20 tiếng cho mỗi buổi diễn, cùng việc phải điều phối nhiều bộ phận khác nhau, từ khâu dựng sân khấu buổi sáng đến tháo dỡ sau đêm diễn, đã góp phần thúc đẩy sự thay đổi đó. “Tôi cảm thấy mình như có hai con người,” cô nói. “Khi ở khách sạn hay trên xe buýt, tôi vẫn thoải mái gọi cho mẹ hay nhắn tin với bạn trai. Nhưng khi vào việc, tôi gần như tách mình khỏi mọi thứ xung quanh. Công việc cuốn trọn tất cả.” Theo cô, nhiều người trong ngành đều chia sẻ sự tận tụy ấy.

“Một khi đã ‘dính’ vào ngành biểu diễn trực tiếp, người ta khó mà rời bỏ được. Phần lớn thời gian, bạn ở giữa những người thực sự yêu những gì họ làm và sẵn sàng dốc hết sức mình cho nhiệm vụ trước mắt.”

Khi ngày hội nghề nghiệp tại Rock Lititz khép lại, các roadie tương lai lần lượt bước vào khu vực giao lưu. Xung quanh họ là các bàn trưng bày của những đơn vị liên kết, với quà tặng miễn phí, danh sách đăng ký và cơ hội kết nối với những người có thể trở thành đồng nghiệp trong tương lai. Bầu không khí nhìn chung rất phấn khởi, được tiếp thêm năng lượng bởi sự đa dạng và dồi dào của cơ hội nghề nghiệp.

“Tôi thấy ngành này thật sự rất hấp dẫn,” Avery Ehlers, người đi cùng nhóm sinh viên từ UNCSA, nói. Giống nhiều bạn trẻ khác ở đây, Avery khởi đầu với kỹ thuật sân khấu kịch nói, rồi dần mở rộng sang các lĩnh vực khác.

“Cơ hội nhiều hơn bạn nghĩ rất nhiều,” Nick Fitzwater, sinh viên ngành kỹ thuật âm thanh tại Viện Nghệ thuật Thu âm Sheffield ở bang Maryland, nói. Anh mặc áo Pantera, đeo ba lô Metallica và đội chiếc mũ in logo ban nhạc hardcore yêu thích mới của mình, DRAIN. “Ban đầu tôi đến đây vì biểu diễn trực tiếp và âm thanh, nhưng rồi thấy cả pháo hoa, ánh sáng và đủ thứ khác khiến tôi nghĩ, ‘Ồ, biết đâu mình có thể làm được điều gì đó với những lĩnh vực này.’”