Khi lượng du khách mùa hè giảm dần, tháng 9 ở Venice theo thông lệ khá yên bình. Nhưng tháng này, một dòng người là những chuyên gia thiết kế đã liên tục đổ về thành phố nước Ý. Điểm đến của họ? Triển lãm Homo Faber Biennial, sự kiện kéo dài một tháng nhằm tôn vinh nghề thủ công tại Fondazione Giorgio Cini, một quần thể kiến trúc đồ sộ trên đảo San Giorgio Maggiore. Ở kỳ tổ chức thứ tư này, triển lãm đã mời nghệ sĩ kiêm nhà thiết kế sân khấu nổi tiếng Es Devlin làm giám đốc nghệ thuật.

Được biết đến nhiều nhất qua việc tạo hình các tiết mục trên sân khấu hòa nhạc cho Lady Gaga, Beyoncé, Bad Bunny, U2 và hàng chục nghệ sĩ khác, Devlin, trong triển lãm Homo Faber 2026: An Island of Light, đã biến không gian trang nghiêm thành một trải nghiệm đa giác quan cuốn hút. Triển lãm bao gồm 15 không gian sắp đặt, trưng bày hơn 700 tác phẩm do khoảng 500 nghệ nhân đến từ 70 quốc gia chế tác. Tập trung vào sự tương tác giữa ánh sáng, chất liệu và bàn tay con người, chuỗi trưng bày kéo dài một tháng này vừa tôn vinh từng vật thể riêng lẻ, vừa tạo nên một tổng thể triển lãm vượt xa giá trị cộng gộp của từng phần.

Sự kiện Biennial lần này do chủ tịch Cie Financière Richemont SA, ông Johann Rupert, cùng cựu chủ tịch Cartier International, ông Franco Cologni, khởi xướng thông qua quỹ Michelangelo về Sáng tạo và Nghề thủ công có trụ sở tại Geneva, được ra đời nhằm nuôi dưỡng đội ngũ nghệ nhân và tay nghề thủ công trên toàn thế giới. Dù triển lãm Homo Faber là hoạt động nổi bật nhất, tổ chức này cũng thực hiện các chương trình giáo dục và tài trợ các suất học bổng nhằm hỗ trợ những thợ thủ công tiềm năng. Khác với thiết kế thông thường ở nhiều hội chợ, Homo Faber không định hướng trở thành triển lãm thương mại. Dù vậy, đây chắc chắn là cơ hội để quảng bá các nghệ nhân cá nhân và kết nối họ với những người mua quan tâm, điều khiến sự kiện này trở nên khá độc đáo trong thế giới nghệ thuật trang trí.

Chuyên mục Bloomberg Pursuits có cuộc trao đổi với Devlin về cách bà tiếp cận triển lãm, cũng như những nguy cơ tồn vong mà ngành thủ công nói chung đang phải đối mặt. Cuộc trò chuyện này đã được biên tập lại để đảm bảo tính rõ ràng và súc tích.

Hỏi: Bà nổi tiếng với việc tạo ra những đại cảnh hoành tráng. Bà đã cân bằng điều đó thế nào với bản chất vốn rất tĩnh lặng của một số vật thể, chẳng hạn như chiếc bình nhỏ tinh xảo gợi nhớ đến mặt trăng của nghệ sĩ gốm người Ba Lan Marcin Kuberna, hay các mô hình thu nhỏ cực kỳ chi tiết của nghệ sĩ người Pháp Hannah Levesque?

Trả lời: Sự hoành tráng, hay có thể gọi là những dấu ấn quy mô lớn, chỉ có tác dụng khi chúng bắt nguồn từ một điều gì đó chân thật. Chúng ta đều biết rằng một thứ gì đó ầm ĩ, náo nhiệt không có nghĩa là nó sẽ tạo ra sự rung cảm trong tâm hồn và cơ thể. Ví dụ, có một chiếc bàn chiếu sáng từ bên dưới cho rất nhiều vật thể, tất cả đều được tạo ra trong các hoàn cảnh khác biết, đủ các chất liệu từ lông vũ, gốm, thủy tinh, cẩm thạch, giấy cho đến gạch Lego. Nhưng vì tất cả chúng đều có màu trắng và chú trọng vào hình khối mà không dùng bất kỳ loại phẩm màu nào, chúng đã cộng hưởng lại thành một không gian sắp đặt mang quy mô khá lớn, mặc dù từng vật thể đơn lẻ đều rất nhỏ.

Hỏi: Các nghệ nhân cảm thấy thế nào khi tác phẩm của họ được sắp xếp như vậy?

Trả lời: Có một vị khách đên từ Hawaii, ông ấy đã tiến lại gần và nói với tôi: “Tôi làm ra những sản phẩm này một mình và cũng tự mình bán chúng. Tôi hoàn toàn không biết rằng những người khác cũng đang tạo ra các tác phẩm có nét tương đồng hoặc cùng phong cách với mình. Tôi cảm thấy như vừa tìm lại được những người anh em và cộng đồng của chính mình.”

Bloomberg Pursuits: Làm nghề thủ công dường như là một sinh kế khá bấp bênh đối với nhiều người. Triển lãm có một số tác phẩm mang tính thương mại khá rõ nét (như chú chim hút mật đính đá quý lộng lẫy của Surya Mathew từ Paris), nhưng bên cạnh đó lại có những tác phẩm như nghệ thuật xếp giấy origami nhỏ bé của nghệ sĩ người Ý Giuseppe Romeo, hay tác phẩm kim loại cực kỳ phức tạp của Noha El Qahwagy người Ai Cập.

Es Devlin: Nghề này khá bấp bênh đối với một số người, đặc biệt là các nghệ nhân cao tuổi, và họ lo lắng về cách truyền lại kỹ năng của mình. Do đó, triển lãm này cũng mang một thông điệp cấp thiết: Bảo vệ những phương thức chế tác đang đứng trước nguy cơ mai một. Tôi muốn nói rằng họ giống như một loài động vật đang gặp nguy hiểm vậy.

Hỏi: Trí tuệ nhân tạo có lẽ sẽ không giúp ích được gì.

Trả lời: Những kỹ thuật này đang bị đe dọa nghiêm trọng, tương tự như cách các ngôn ngữ đang đứng trước nguy cơ biến mất. Nếu nhìn vào danh sách các ngôn ngữ có nguy cơ tuyệt chủng do liên minh Ngôn ngữ bị đe dọa công bố, bạn sẽ thấy có những ngôn ngữ ở cuối danh sách chỉ còn đúng hai người sử dụng. Tương tự, một số kỹ nghệ mất nhiều năm để học hỏi lại không được truyền lại vì đủ loại lý do, và chúng đang gặp nguy hiểm. Không còn nghi ngờ gì nữa, quá trình cơ giới hóa đã đóng một phần nguyên nhân trong đó.

Hỏi: Bà có tác phẩm yêu thích nào trong triển lãm không?

Trả lời: Ôi, điều đó chẳng khác nào bảo tôi chọn ra đứa con mà mình yêu thích nhất.

Hỏi: Bà hoàn toàn có thể có một đứa con yêu thích hơn mà.

Trả lời: Không, bạn không thể có một đứa con yêu thích nhất được. Và điều tôi muốn chia sẻ là triển lãm này được bố trí theo tính chất tích lũy dần. Có một phần giới thiệu ở đầu nơi bạn bước vào xưởng của một nghệ nhân, và sau đó, gần như tác phẩm Young Person’s Guide to the Orchestra của Benjamin Britten, bạn được hướng dẫn từng bước cách đọc hiểu các vật thể. Đầu tiên bạn được làm quen với đôi bàn tay đã tạo ra chúng, sau đó là khuôn mặt đằng sau đôi bàn tay, rồi đến cái bóng của các vật thể để nắm bắt cách cảm nhận chúng như một ngôn ngữ. Mọi thứ diễn ra từng bước một như vậy. Nó mang tính hòa tấu.

Hỏi: Đúng vậy, đối với du khách, triển lãm được thiết kế như một chuỗi hình ảnh đầy kịch tính mở ra liên tiếp. Phòng trưng bày với những cái bóng có toàn bộ vật thể đặt trên kệ hình tròn ở giữa không gian, với hình dáng của chúng được chiếu lên bức tường bên ngoài. Và sau đó, điểm nhấn ấn tượng nhất là khu trưng bày các bình hoa xếp theo hình tròn nhô lên từ một hồ nước.

Trả lời: Ở mức độ cơ bản nhất, tôi muốn họ được gợi nhớ về sự đa dạng phong phú trong cách bàn tay con người có thể tương tác với các yếu tố tự nhiên. Hàng loạt phương thức đã được phát triển và vẫn đang tiếp tục hoàn thiện. Tôi muốn mở rộng tầm mắt cho họ như chính tôi đã từng được mở mang. Và tôi muốn họ cảm nhận được một sự rần rật chuyển động ở các ngón tay của chính mình. Bất kỳ cách nào giúp đôi chân chúng ta kết nối trở lại với mặt đất nơi chúng ta sinh ra đều có ý nghĩa quan trọng, khi mà chúng ta ngày càng trở nên tách rời và mất kết nối với hành tinh này, và do đó là với chính bản thân mình.