Từ một đài quan sát nhìn xuống căn cứ năng lượng sạch Dalad Banner ở Nội Mông, hàng trăm ngàn tấm pin mặt trời sáng chói trải dài về mọi phía, nối liền với những cồn cát sa mạc nhấp nhô. Trong một khoảnh khắc, toàn bộ cảnh sắc dường như chỉ có mặt trời, cát và những ngọn núi xa xăm.

Ảo ảnh này bị phá vỡ khi Li Kai, giám đốc cơ quan năng lượng địa phương, chỉ tay về phía dải màu đen phía sau rìa sa mạc. Ông giải thích đó là một mỏ than.

Tại khu vực nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về sản xuất than lẫn năng lượng tái tạo của Trung Quốc, hai mặt đối lập của quá trình chuyển dịch năng lượng hiện đang hình thành một liên minh chặt chẽ. Nước thải sau lọc từ mỏ than được dẫn về căn cứ để tưới cho thảm thực vật dưới bóng các tấm pin mặt trời, giúp chế ngự những trận bão cát sa mạc dữ dội mà tầm ảnh hưởng có thể lan tới tận Bắc Kinh cách đó hàng trăm dặm.

"Mô hình của chúng tôi khá sáng tạo," Li nói. "Chúng tôi không chỉ tận dụng được nước thải mà còn giải quyết được bài toán tưới tiêu." Ông cho biết thêm, ở phía xa hơn, một nhà máy điện than và một hệ thống pin lưu trữ sẽ đảm bảo lưới điện đáp ứng được nhu cầu phụ tải khi trời không có nắng.

Trong bối cảnh Trung Quốc đặt mục tiêu đạt trung hòa carbon vào năm 2060, chính phủ trung ương xem nguồn tài nguyên than đá dồi dào của mình là cầu nối thiết yếu dẫn đến tương lai năng lượng sạch.

"Tiên lập hậu phá," xây dựng trước, dỡ bỏ sau, là phương châm của Bắc Kinh, và Nội Mông là một minh chứng cho tầm nhìn chuyển dịch chậm rãi nhưng chắc chắn đó.

Trong khi những chiếc xe tải chở các cột tháp turbine gió lao vút trên đường cao tốc vùng biên giới phía bắc và các đường dây tải điện giăng khắp các dãy núi, ngành công nghiệp than tại đây đang phát triển chứ không hề biến mất. Loại nhiên liệu hóa thạch này hiện được sử dụng để điều hòa năng lượng tái tạo trên lưới điện, phủ xanh sa mạc và sản xuất nhiên liệu lỏng cũng như hóa chất cần thiết cho ngành nhựa.

Mỗi năm, Nội Mông khai thác hơn 1,2 tỉ tấn than, chiếm khoảng 1/4 tổng sản lượng toàn quốc, và các cơ sở mới vẫn tiếp tục được xây dựng. Theo cuộc điều tra dân số khu vực năm 2023, khai thác than là ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động nhất vùng, tạo ra gần 200,000 việc làm. Ngành này mang lại doanh thu hàng năm 648,4 tỉ nhân dân tệ (95,4 tỉ USD) trong năm đó, chiếm hơn 1/5 tổng doanh thu của toàn khu vực.

Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Hohhot, thủ phủ của Nội Mông, sự phụ thuộc kinh tế đó là động lực để kéo dài thời gian sử dụng than càng lâu càng tốt. Nhưng đối với toàn bộ Trung Quốc, điều này có nguy cơ trở thành rào cản lớn đối với tiến trình giảm phát thải carbon.

Các quan chức địa phương sẽ điều chỉnh kế hoạch phát triển theo tầm nhìn trung hòa carbon dài hạn của chính phủ trung ương, nhưng tiến độ có thể sẽ chậm hơn tại các vùng lõi về than đá của đất nước, Hu Bin, phó giáo sư tại viện Biến đổi Khí hậu và Phát triển Bền vững thuộc đại học Thanh Hoa cho biết. "Biến động trong ngắn hạn là không thể tránh khỏi. Rất khó để đảm bảo tiến độ nhanh chóng và đồng đều trên mọi lĩnh vực trong bối cảnh thách thức kinh tế hiện nay", ông nói thêm.

Nguồn điện linh hoạt

Năm ngoái, Trung Quốc đã đạt được bước tiến lớn khi đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện mới trên toàn quốc bằng các nguồn sạch, khiến sản lượng điện than sụt giảm lần đầu tiên sau một thập kỷ. Chủ tịch Tập Cận Bình đã kêu gọi đất nước duy trì thành tích này trong tương lai, ngay cả khi lưới điện phải chịu áp lực mới từ trí tuệ nhân tạo (AI), xe điện và việc mở rộng các nhà máy.

Nội Mông đã vươn lên dẫn đầu trong chiến dịch này khi cắt giảm 4,2% sản lượng nhiệt điện vào năm ngoái, mức giảm lớn nhất so với bất kỳ tỉnh thành nào khác, theo nghiên cứu từ trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch (CREA).

Khu vực này là nơi sản xuất điện gió lớn nhất cả nước và hiện sở hữu các hệ thống lưu trữ năng lượng lớn nhất Trung Quốc, với 25 GW công suất pin đã được lắp đặt. Dẫu vậy, mạng lưới điện than của vùng vẫn đóng vai trò trung tâm. Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc đang thúc đẩy việc cải tạo các nhà máy điện than trên toàn quốc nếu có thể trước năm 2027 nhằm hỗ trợ tốt hơn cho kỷ nguyên năng lượng tái tạo. Ý tưởng là biến các nhà máy này thành nguồn điện linh hoạt hơn, có khả năng vận hành ở công suất thấp hơn, cũng như tăng giảm công suất nhanh hơn khi có yêu cầu.

"Đó là một phần thực tế trong bức tranh lớn này, một mặt để bù đắp nhu cầu về tính linh hoạt, mặt khác cũng là bước đi chiến lược nhằm giảm bớt tầm quan trọng của than trong hệ thống điện," Biqing Yang, chuyên gia phân tích năng lượng tại tổ chức tư duy Ember có trụ sở tại Anh, người vừa viết báo cáo về vấn đề này, nhận định.

Theo Huang Zhiqiang, phó chủ tịch Thường trực Nội Mông, khu vực này đã hoàn thành toàn bộ việc cải tạo hệ thống điện than trước thời hạn và số giờ vận hành tại các nhà máy linh hoạt mới đã giảm tương ứng trong hai năm qua.

Tuy nhiên, điều đó không ngăn được khu vực này phát triển thêm điện than. Theo dữ liệu từ tổ chức Theo dõi Năng lượng Toàn cầu (GEM), Nội Mông cũng là nơi có lượng nhà máy điện than đang trong quá trình xây dựng lớn nhất Trung Quốc vào năm ngoái, với công suất hơn 20 GW.

"Riêng Nội Mông có rất nhiều động lực địa phương để tiếp tục xây dựng, và nhìn chung có xu hướng xây dựng dư thừa công suất thay vì chịu rủi ro thiếu hụt nguồn cung," David Fishman, giám đốc tại Lantau Group, đơn vị tập trung vào lĩnh vực điện lực Trung Quốc, cho biết.

Các nhà hoạch định chính sách vẫn mô tả điện than là một tầng bảo đảm an ninh năng lượng cần thiết. Nỗi lo ngại là năng lượng tái tạo và pin lưu trữ, vốn có tính kinh tế chưa rõ ràng, sẽ không kịp đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng. Hạ tầng tụt hậu và một thị trường điện vẫn ưu tiên các hợp đồng dài hạn đồng nghĩa với việc công suất năng lượng tái tạo mới tại Trung Quốc không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành mức tăng sản lượng tương ứng.

Nhưng làn sóng bùng nổ xây dựng điện than có thể kéo dài thời gian sử dụng loại nhiên liệu này rất lâu sau khi các nguồn năng lượng sạch đã có thể cung cấp đủ nguồn dự phòng, theo Kevin Tu, giám đốc điều hành của Agora Energy China, think tank có trụ sở tại Bắc Kinh.

"Nếu việc cải tạo các nhà máy điện than để tăng tính linh hoạt được sử dụng làm cái cớ để cấp phép cho nhiều công suất nguồn điện mới, thì điều này có thể mang lại tác dụng ngược," ông phát biểu tại một buổi họp báo vào tháng 6.

Từ than đá đến hóa chất

Một đợt tăng trưởng mới trong ngành công nghiệp sản xuất hóa chất từ than vốn đã rất mạnh mẽ của khu vực này cũng đang đe dọa làm gia tăng mạnh lượng khí thải.

Tính đến nay, Trung Quốc đã đầu tư vào 75 dự án chuyển đổi trữ lượng than thành các hóa chất dùng trong sản xuất, sản xuất nhựa và nhiên liệu, theo dữ liệu từ GEM. Lượng than sử dụng trong lĩnh vực này đã tăng 70% từ năm 2019 đến năm 2025, dữ liệu của Bloomberg Intelligence cho thấy, và Nội Mông đã trở thành trung tâm cốt lõi của ngành.

Giá dầu tăng vọt do cuộc chiến Iran đã tạo thêm cú hích cho hoạt động sản xuất từ than. Trên khắp Trung Quốc, có 34 dự án đang được triển khai, 7 trong số đó nằm ở Nội Mông, bao gồm một dự án chuyển đổi than thành olefin trị giá 23,8 tỉ nhân dân tệ (3,5 tỉ USD) vừa được khởi công vào mùa xuân này.

"Cuộc chiến Iran không tạo ra sự bùng nổ ngành hóa-than của Trung Quốc, nhưng nó đã đẩy nhanh một xu hướng vốn đã đang đà tích lũy động lực," Aiqun Yu, chuyên gia phân tích nghiên cứu tại GEM, người tập trung vào lĩnh vực này, cho biết.

Các quan chức địa phương hoan nghênh ngành công nghiệp này như một cách để giảm bớt sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu từ nước ngoài.

"Việc tăng cường sản xuất các sản phẩm hóa chất từ than sẽ nâng cao khả năng tự chủ về dầu khí trong nước, giúp giảm thiểu và bù đắp các thách thức về an ninh năng lượng ở cấp độ công nghiệp," phó chủ tịch thường trực Nội Mông, ông Huang phát biểu tại một cuộc họp báo ở Hohhot vào tháng trước.

Dẫu vậy, các dự án hóa-than lại thâm dụng khí thải, với dấu chân carbon cao gấp 8 lần so với các giải pháp thay thế từ hóa dầu. Năm ngoái, lượng phát thải carbon trong ngành hóa chất của Trung Quốc đã tăng 12%, theo nghiên cứu của CREA, ngay cả khi lượng khí thải này giảm ở tất cả các ngành lớn khác.

Nếu tất cả các dự án hóa-than trong kế hoạch của Trung Quốc được hiện thực hóa, GEM ước tính chúng sẽ tiêu thụ 300 triệu tấn than mỗi năm, tương đương khoảng 6% sản lượng hàng năm của Trung Quốc. Các nhóm dự án mới nhất đã được kết hợp với các dự án hydro xanh hoặc lưu trữ thu hồi carbon, nhưng bà Yu cho biết điều này chỉ làm giảm lượng khí thải một phần rất nhỏ.

Ngành công nghiệp này "có nguy cơ tạo ra các tài sản có tuổi thọ cao, có thể trói buộc Trung Quốc vào mức phát thải cao hơn trong nhiều thập kỷ," bà nói.

Những lối đi mới

Trong kế hoạch 5 năm của địa phương, Nội Mông đặt mục tiêu đạt đỉnh phát thải carbon trước thời hạn quốc gia là năm 2030. (Tất cả các khu vực và tỉnh thành khác của Trung Quốc cũng làm điều tương tự). Trung Quốc đã cam kết cắt giảm từ 7% đến 10% lượng phát thải khí nhà kính trên toàn quốc vào năm 2035.

"Hiện tại đang bước vào giai đoạn đau đớn hơn của quá trình chuyển dịch," chuyên gia Yang của Ember nhận định. "Nghĩa là, tiến vào vùng đỉnh phẳng này và sau đó chúng ta cần thúc đẩy vùng đỉnh này đi xuống mức suy giảm tuyệt đối."

Đối với Nội Mông và các khu vực giàu tài nguyên than khác, việc đảm bảo quá trình chuyển dịch năng lượng gây ra ít xáo trộn nhất cho doanh thu và việc làm của vùng là chìa khóa cốt lõi. Tuy nhiên, bài toán tính toán có thể bắt đầu thay đổi với việc triển khai hệ thống đánh giá quốc gia mới trong năm nay, hệ thống này sẽ xếp hạng các quan chức địa phương dựa trên lượng phát thải carbon bên cạnh sản lượng kinh tế của họ.

Các quan chức của Hohhot đã bắt đầu nỗ lực xây dựng các lối đi kinh tế mới. Họ đang quảng bá khu vực này như một trung tâm dữ liệu nhờ lợi thế gần các thành phố phía đông bắc bao gồm Bắc Kinh cùng nguồn điện sạch giá rẻ. Họ cũng đã thu hút được các gã khổng lồ xanh như Envision Energy, nhà sản xuất pin Contemporary Amperex Technology Co. Ltd. (CATL) và Ming Yang Smart Energy Group, một trong những nhà sản xuất năng lượng gió lớn nhất Trung Quốc, đến thiết lập nhà máy sản xuất tại địa phương.

Tại nhà máy và trung tâm thử nghiệm của Ming Yang gần thành phố công nghiệp Bao Đầu, những cánh quạt dài 100 mét dành cho các turbine gió tương lai đang trải qua các bước kiểm tra chất lượng cuối cùng. Chúng dao động như những chiếc đũa chỉ huy của nhạc trưởng trong tiếng gió rít khi He Changguo, tổng giám đốc phụ trách sản xuất khu vực phía bắc của công ty, trò chuyện với các phóng viên.

Ngành kinh doanh gió vẫn thấy còn nhiều không gian để tăng trưởng, ông nói, đặc biệt là khi các nguồn phát thải lớn nhất chuyển sang giai đoạn "dỡ bỏ" của quá trình chuyển dịch năng lượng.

"Nhu cầu toàn cầu về việc thay thế các nguồn năng lượng truyền thống sẽ rất mạnh mẽ", ông khẳng định. "Chúng ta còn cách rất xa mức nhu cầu về điện gió, điện mặt trời cùng các guồn năng lượng mới khác cần thiết để đạt được mục tiêu trung hòa carbon."