Điểm đáng chú ý trong dự thảo là cơ quan soạn thảo đề xuất không chuyển đổi các đơn vị sự nghiệp công lập đang độc quyền cung ứng dịch vụ công thành công ty cổ phần. Theo Bộ Tài chính, việc này nhằm tránh nguy cơ chuyển từ độc quyền nhà nước sang độc quyền tư nhân, nhất là ở những lĩnh vực có ảnh hưởng lớn đến an sinh xã hội và lợi ích công cộng.

Theo dự thảo, những đơn vị là tổ chức duy nhất cung cấp dịch vụ công tại một địa phương hoặc trên phạm vi cả nước sẽ không thực hiện cổ phần hóa nếu việc chuyển đổi có thể ảnh hưởng tới khả năng kiểm soát của Nhà nước.

Trong trường hợp quy hoạch mạng lưới ngành không yêu cầu tiếp tục duy trì mô hình đơn vị sự nghiệp công lập, các đơn vị này có thể được chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Bộ Tài chính cho rằng kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam cho thấy nếu buông vai trò kiểm soát tại các lĩnh vực độc quyền cung cấp dịch vụ công có thể dẫn tới nhiều hệ lụy về giá cả, chất lượng dịch vụ và khả năng tiếp cận của người dân.

Không chỉ các đơn vị độc quyền dịch vụ công, dự thảo cũng đề xuất không cổ phần hóa bệnh viện, trường học và những đơn vị thuộc lĩnh vực mà pháp luật chuyên ngành không cho phép chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Theo cơ quan soạn thảo, y tế và giáo dục là các lĩnh vực thiết yếu, liên quan trực tiếp đến quyền tiếp cận dịch vụ cơ bản của người dân. Việc chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp có thể làm thay đổi mục tiêu hoạt động, tạo áp lực lợi nhuận và ảnh hưởng đến tính công bằng trong tiếp cận dịch vụ.

Dự thảo nghị định lần này được xây dựng để thay thế Nghị định 150/2020 về chuyển đơn vị sự nghiệp công lập thành công ty cổ phần.

Khác với quy định hiện hành chỉ cho phép chuyển đổi theo mô hình công ty cổ phần, dự thảo mới bổ sung thêm phương án chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Theo Bộ Tài chính, cả hai mô hình đều hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực quản trị, tăng tính tự chủ tài chính và giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, bản chất của hai hình thức này có sự khác biệt đáng kể.

Trong khi chuyển đổi thành công ty cổ phần được xem là hình thức xã hội hóa, huy động nguồn lực xã hội tham gia cung ứng dịch vụ công thì mô hình doanh nghiệp 100% vốn nhà nước chủ yếu nhằm đổi mới cơ chế quản trị mà không thay đổi quyền sở hữu của Nhà nước.

Dự thảo cũng đưa ra các tiêu chí cụ thể đối với đơn vị sự nghiệp công lập được xem xét chuyển đổi.

Theo đó, để đủ điều kiện chuyển thành công ty cổ phần, đơn vị phải tự bảo đảm chi thường xuyên hoặc tự bảo đảm cả chi thường xuyên và đầu tư trong ít nhất hai năm liên tiếp gần nhất.

Ngoài ra, đơn vị không được thuộc nhóm ngành, lĩnh vực Nhà nước cần nắm giữ tuyệt đối hoặc thuộc các lĩnh vực nhạy cảm như xuất bản, thông tin - truyền thông, thông tin đối ngoại hay công tác xã hội.

Đối với các đơn vị thuộc nhóm Nhà nước cần nắm quyền chi phối, dự thảo đề xuất chuyển đổi sang mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ.

Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo quy định trong trường hợp thực hiện cổ phần hóa, tỉ lệ vốn nhà nước nắm giữ sau chuyển đổi không được thấp hơn 35% nếu pháp luật chuyên ngành chưa có quy định cụ thể.

Theo Bộ Tài chính, quy định này nhằm bảo đảm quyền phủ quyết của Nhà nước tại doanh nghiệp sau chuyển đổi, đồng thời duy trì khả năng định hướng hoạt động cung cấp dịch vụ công.

Báo cáo tổng kết việc thực hiện Nghị định 150/2020 cho thấy tiến độ chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập sang mô hình doanh nghiệp thời gian qua còn khá chậm.

Giai đoạn 2021 - 2025, cả nước có 516 đơn vị thuộc diện xem xét chuyển đổi thành công ty cổ phần. Tuy nhiên đến nay mới chỉ có 86 đơn vị được trình Thủ tướng xem xét, 65 đơn vị được phê duyệt phương án chuyển đổi và chỉ 5 đơn vị hoàn tất cổ phần hóa.

Theo Bộ Tài chính, nguyên nhân đến từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan. Nhiều đơn vị sự nghiệp công lập vẫn quen vận hành theo cơ chế bao cấp, chưa sẵn sàng chuyển sang mô hình doanh nghiệp tự chủ hoàn toàn.

Một số đơn vị gặp khó khăn về tài chính, tồn tại lỗ lũy kế hoặc chưa hoàn tất thủ tục xử lý nhà đất nên khó thu hút nhà đầu tư.

Ngoài ra, tỉ lệ đơn vị có khả năng tự chủ tài chính hiện vẫn ở mức thấp. Theo số liệu khảo sát của Bộ Tài chính, trong nhóm đơn vị sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác - nhóm được định hướng đẩy mạnh cổ phần hóa - chỉ khoảng 6,3% đơn vị tự bảo đảm được chi thường xuyên.

Dù số lượng chuyển đổi chưa nhiều, Bộ Tài chính đánh giá các đơn vị sau khi chuyển sang mô hình doanh nghiệp nhìn chung hoạt động ổn định hơn, doanh thu và lợi nhuận có xu hướng tăng, thu nhập người lao động được cải thiện.

Theo các chuyên gia, việc bổ sung mô hình doanh nghiệp 100% vốn nhà nước có thể tạo thêm “bước đệm” cho các đơn vị sự nghiệp công lập trong quá trình đổi mới quản trị mà vẫn bảo đảm vai trò kiểm soát của Nhà nước tại các lĩnh vực thiết yếu.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng cho rằng quá trình chuyển đổi cần được thực hiện thận trọng, có lộ trình phù hợp và gắn với cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động nhưng không làm suy giảm chất lượng dịch vụ công cung cấp cho người dân.