Sáng kiến này mở ra cơ hội củng cố an ninh năng lượng nhưng cũng làm dấy lên những lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân và chi phí triển khai.

Ông Trump đang theo đuổi một trong những thay đổi táo bạo nhất trong chính sách hạt nhân dân sự của Mỹ nhiều thập niên qua: chuyển giao plutonium cấp vũ khí dư thừa từ kho dự trữ hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh cho khu vực tư nhân để sản xuất nhiên liệu phục vụ các lò phản ứng thế hệ mới.

Theo Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), khoảng 20 tấn plutonium dư thừa sẽ được phân bổ cho ít nhất năm doanh nghiệp, bao gồm Oklo, Exodys Energy, SHINE Technologies, Standard Nuclear và Flibe Energy. Các công ty này dự kiến sử dụng nguồn vật liệu trên để phát triển nhiên liệu cho các lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR) và các thiết kế lò phản ứng tiên tiến có khả năng tái chế nhiên liệu.

Kế hoạch nằm trong chương trình Surplus Plutonium Utilization, được thúc đẩy mạnh mẽ sau sắc lệnh hành pháp của ông Trump ban hành vào tháng 5.2025. Chính quyền Mỹ quyết định từ bỏ phương án pha loãng và chôn lấp plutonium dư thừa, chuyển sang khai thác nguồn vật liệu này cho mục đích dân sự.

Bộ Năng lượng Mỹ cho rằng cách tiếp cận mới sẽ giúp thu hút nguồn vốn tư nhân, thúc đẩy năng lực tái chế nhiên liệu hạt nhân trong nước và hỗ trợ quá trình phục hưng ngành điện hạt nhân của Mỹ. Giới chức cũng nhấn mạnh chiến lược này có thể giảm sự phụ thuộc vào uranium làm giàu nhập khẩu, đặc biệt trong bối cảnh nguồn cung từ Nga tiếp tục đối mặt với nhiều gián đoạn.

Động lực lớn nhất thúc đẩy kế hoạch đến từ nhu cầu điện ngày càng tăng của nền kinh tế số. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang khiến các tập đoàn công nghệ như Microsoft, Google và Amazon mở rộng quy mô trung tâm dữ liệu với tốc độ chưa từng có, kéo theo mức tiêu thụ điện dự báo tăng mạnh trong thập niên tới.

Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân được xem là một trong số ít giải pháp có thể cung cấp nguồn điện ổn định, phát thải carbon thấp và hoạt động liên tục, khác với đặc tính phụ thuộc thời tiết của nhiều nguồn năng lượng tái tạo.

Từ góc độ kinh tế, sáng kiến này phù hợp với định hướng tăng cường tự chủ năng lượng của chính quyền Trump. Mỹ hiện vẫn phụ thuộc một phần vào nguồn nhiên liệu hạt nhân nhập khẩu, trong khi lượng plutonium dư thừa tích lũy từ thời Chiến tranh Lạnh được coi là nguồn tài nguyên chiến lược chưa được khai thác hiệu quả.

Những doanh nghiệp như Oklo, startup từng nhận được đầu tư từ Sam Altman, Giám đốc điều hành OpenAI, kỳ vọng việc tiếp cận nguồn plutonium sẽ giúp rút ngắn tiến độ triển khai các dự án lò phản ứng nhỏ. Mục tiêu là cung cấp điện ổn định cho các trung tâm dữ liệu phục vụ AI, lĩnh vực đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế Mỹ.

Tuy nhiên, kế hoạch cũng vấp phải nhiều phản đối từ các chuyên gia kiểm soát vũ khí và một số nghị sĩ Dân chủ. Họ cảnh báo plutonium cấp vũ khí có mức độ nhạy cảm đặc biệt do khả năng được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân nếu rơi vào tay các đối tượng xấu.

Theo các chuyên gia chống phổ biến vũ khí hạt nhân, việc chuyển giao vật liệu này cho khu vực tư nhân, dù đi kèm cơ chế giám sát nghiêm ngặt, vẫn tiềm ẩn nguy cơ thất lạc, đánh cắp hoặc sử dụng sai mục đích. Bên cạnh đó, quá trình xử lý và chuyển hóa plutonium thành nhiên liệu dân sự đòi hỏi chi phí rất lớn, trong khi nhiều dự án tương tự trước đây đã ghi nhận tình trạng đội vốn và chậm tiến độ đáng kể.

Thượng nghị sĩ Edward Markey cùng một số nghị sĩ Dân chủ khác đã gửi thư phản đối kế hoạch, cho rằng chính quyền cần đánh giá kỹ hơn các rủi ro an ninh và những xung đột lợi ích tiềm ẩn khi một số doanh nghiệp hưởng lợi có mối liên hệ với các quan chức đương nhiệm.

Các nhà khoa học cũng lưu ý plutonium là chất có độc tính cao và đòi hỏi quy trình quản lý đặc biệt nghiêm ngặt. Việc mở rộng sử dụng vật liệu này cho mục đích dân sự có thể làm phức tạp thêm các nỗ lực kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn cầu trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gia tăng.

Kế hoạch của chính quyền Trump phản ánh một cách tiếp cận thực dụng đối với di sản hạt nhân của Chiến tranh Lạnh. Thay vì tiếp tục xem plutonium dư thừa là gánh nặng cần loại bỏ, Washington đang tìm cách biến nguồn vật liệu này thành công cụ hỗ trợ mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì lợi thế công nghệ trong kỷ nguyên AI.