Nhiều doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc dự kiến giảm mạnh tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp trong năm 2027 khi đơn hàng suy yếu, biên lợi nhuận thu hẹp và thiết bị thông minh thay thế các vị trí cơ bản. Trong khi đó, nhà máy vẫn thiếu thợ kỹ thuật có khả năng vận hành, sửa chữa và xử lý sự cố.

Theo Economic Observer ngày 13.10, mùa tuyển dụng năm nay phản ánh sự thay đổi trong cách doanh nghiệp chế tạo Trung Quốc lựa chọn nhân sự. Các công ty thắt chặt ngân sách, ưu tiên ứng viên có thể nhanh chóng đảm nhận công việc và thu hẹp những vị trí vốn dành cho sinh viên mới ra trường. Quá trình tự động hóa tiếp tục làm thay đổi cơ cấu nhu cầu lao động, trong khi khoảng cách giữa chương trình đào tạo và yêu cầu thực tế tại nhà máy vẫn chưa được giải quyết.

Nhiều doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc đang xem xét cắt giảm chỉ tiêu tuyển sinh viên mới tốt nghiệp trong kế hoạch nhân sự năm 2027. Tại một doanh nghiệp sản xuất niêm yết, số lượng tuyển dụng nhóm này có thể giảm còn một nửa so với thông lệ. Trước đây, công ty thường tuyển 100 đến 200 cử nhân, cao đẳng và gần 200 người tốt nghiệp trung cấp cho các vị trí cơ bản. Hiện nay, ngay cả kế hoạch bổ sung lao động chính thức cũng phải được cân nhắc kỹ.

Chấp nhận lương thấp vẫn không tìm được việc

Áp lực tuyển dụng bắt nguồn từ sự suy yếu của hoạt động sản xuất. Một số nhà máy lốp xe đã cho hàng trăm công nhân nghỉ dài ngày từ cuối tháng 9, trong khi những doanh nghiệp khác giảm hoạt động từ trước Tết Trung thu và chưa xác định thời điểm khôi phục sản xuất đầy đủ.

Các tranh chấp thương mại khiến một số nhà sản xuất mất lượng đơn hàng ổn định từ khách hàng châu Âu và Mỹ. Doanh nghiệp tìm cách bù đắp bằng hoạt động thương mại chuyển khẩu và mở rộng xuất khẩu sang Nam Mỹ, Trung Đông, nhưng nguồn đơn hàng mới chưa đủ lấp khoảng trống. Từ năm 2024, giá cao su và muội than, hai nguyên liệu chính của ngành lốp xe, liên tục tăng, tiếp tục thu hẹp biên lợi nhuận.

Trong điều kiện đơn hàng thiếu ổn định, một số nhà máy dự kiến chỉ hoạt động khoảng 20 ngày mỗi tháng vào tháng 11 và 12. Công suất sử dụng thấp khiến doanh nghiệp khó duy trì kế hoạch mở rộng nhân sự, đặc biệt với những vị trí cần thời gian đào tạo trước khi có thể làm việc độc lập.

Sức ép còn thể hiện qua chênh lệch giữa giá đầu vào và giá bán đầu ra. Theo Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc, từ tháng 3 đến tháng 6.2026, khoảng cách giữa tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và chỉ số giá sản xuất (PPI) nới rộng liên tục trong bốn tháng, sau đó duy trì ở mức khoảng 3 điểm phần trăm trong hai tháng tiếp theo.

Diễn biến này phản ánh sự phân hóa lợi nhuận giữa các ngành. Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp khai thác tài nguyên ở thượng nguồn có thể hưởng lợi, trong khi nhà sản xuất ở khâu trung và hạ nguồn gặp khó khăn trong việc điều chỉnh giá bán tương ứng. Doanh thu tăng chưa chắc đi cùng lợi nhuận cải thiện, khiến ngân sách dành cho tuyển dụng và đầu tư bị thu hẹp.

Nhu cầu tuyển sinh viên mới tốt nghiệp tại các doanh nghiệp chế tạo cũng biến động theo chu kỳ đơn hàng. Khách hàng nước ngoài hủy đơn, thuế quan tăng hoặc tỷ giá thay đổi có thể khiến doanh nghiệp chuyển từ mở rộng nhân sự sang đóng băng tuyển dụng trong vài tháng. Khi dự án nhà máy mới hoặc dây chuyền sản xuất bị hoãn, những chỉ tiêu tuyển người đã được lập từ trước cũng có thể bị hủy.

Dữ liệu của nền tảng tuyển dụng 51job cho thấy số vị trí dành cho sinh viên mới tốt nghiệp trong ngành chế tạo Trung Quốc đã trải qua nhiều chu kỳ tăng giảm. Giai đoạn 2018 đến 2019, tranh chấp thương mại gây sức ép lên doanh nghiệp xuất khẩu, khiến một số ngành phụ thuộc ngoại thương thu hẹp hoặc tạm dừng tuyển dụng tại trường đại học. Từ nửa cuối năm 2020 đến năm 2021, xuất khẩu tăng mạnh khi năng lực sản xuất ở nước ngoài bị hạn chế, kéo nhu cầu nhân sự trong các ngành điện tử, đồ gia dụng và gia công cơ khí đi lên.

Tuy nhiên, đà tuyển dụng đã suy yếu đáng kể sau giai đoạn này. Sách trắng tuyển dụng trường học năm 2026 của 51job cho biết, nếu lấy số vị trí tuyển sinh viên mới tốt nghiệp năm 2020 làm mốc 1, chỉ số này tăng lên 1,14 năm 2021 và 1,33 năm 2022, nhưng giảm còn 0,79 trong cả năm 2024 và 2025. So với mức đỉnh năm 2022, số vị trí tuyển dụng đã giảm khoảng 40%.

Cạnh tranh trên thị trường lao động cũng chuyển theo hướng có lợi cho ứng viên chấp nhận mức lương thấp hơn và sẵn sàng làm việc tại nhà máy. Một số doanh nghiệp ưu tiên tuyển cử nhân với mức lương khoảng 5.000 nhân dân tệ mỗi tháng, thay vì thạc sĩ với mức 7.000 nhân dân tệ. Với các vị trí kỹ thuật, mức lương kỳ vọng của ứng viên có bằng thạc sĩ có thể lên tới 10.000 nhân dân tệ mỗi tháng, trong khi doanh nghiệp cho rằng cử nhân với mức 6.000 đến 7.000 nhân dân tệ vẫn có thể đảm nhận công việc sau đào tạo.

Khoảng cách giữa bằng cấp và năng lực thực hành là một nguyên nhân khiến doanh nghiệp thay đổi tiêu chí tuyển dụng. Nhân viên mới thường phải làm việc theo ca tại cơ sở sản xuất, tiếp xúc với quy trình vận hành và thiết bị trước khi chuyển sang vị trí kỹ thuật hoặc quản lý. Các ứng viên được đào tạo thành kỹ sư thiết kế cũng có thể phải luân phiên qua bộ phận sản xuất và khuôn mẫu để hiểu quy trình thực tế.

Theo dữ liệu của Zhilian Zhaopin, trong nửa đầu năm 2026, tỷ trọng vị trí ngành chế tạo không yêu cầu kinh nghiệm giảm từ 24,8% cùng kỳ năm trước xuống 22,3%. Ngược lại, nhóm vị trí yêu cầu 3 đến 5 năm kinh nghiệm tăng từ 26,2% lên 27,9%. Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình tuyển người rồi đào tạo sang tuyển ứng viên có thể nhanh chóng đảm nhận công việc.

Tự động hóa tái cấu trúc nhu cầu lao động

Sự thu hẹp cơ hội dành cho sinh viên mới tốt nghiệp diễn ra song song với quá trình tự động hóa tại các nhà máy. Những công việc cơ bản như vớt cặn, dọn rêu tại cơ sở xử lý nước thải đã được chuyển sang thiết bị thông minh. Một số doanh nghiệp đang thử nghiệm mô hình vận hành cần ít người hoặc không cần người trực tiếp tại hiện trường.

Trong ngành chế tạo, nhu cầu nhân lực cũng dịch chuyển theo hướng tăng hàm lượng công nghệ. Dữ liệu tuyển dụng trong nửa đầu năm 2026 cho thấy các ngành robot, vật liệu mới, hàng không vũ trụ, thiết bị chuyên dụng và tự động hóa công nghiệp ghi nhận nhu cầu nhân sự tăng. Trong khi đó, những công việc truyền thống sử dụng nhiều lao động chịu sức ép thu hẹp.

Sự thay đổi công nghệ khiến nhiều kỹ năng từng có giá trị trên thị trường lao động dần mất lợi thế. Khi xe năng lượng mới chiếm tỷ trọng ngày càng lớn, kiến thức sửa chữa động cơ đốt trong không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu của ngành ôtô. Hệ thống pin, động cơ điện và điều khiển điện đòi hỏi kỹ năng chuyên môn khác. Công nghệ kiểm tra bằng thị giác AI cũng có thể phát hiện lỗi nhỏ với hiệu suất cao gấp 3 đến 5 lần con người, giảm nhu cầu đối với một số vị trí kiểm định chất lượng cơ bản.

Tự động hóa chưa đồng nghĩa toàn bộ lao động tại các vị trí bị thay thế sẽ mất việc. Một số doanh nghiệp có thể đào tạo công nhân chuyển sang lắp đặt, hiệu chỉnh dây chuyền hoặc bảo trì robot công nghiệp. Tuy nhiên, khả năng chuyển đổi phụ thuộc vào kỹ năng hiện có, thời gian đào tạo và nguồn lực tài chính của doanh nghiệp.

Hiệu quả đầu tư tự động hóa có thể rất lớn. Theo một phương án phát triển nhà máy thông minh trong ngành lốp xe, số lao động cần thiết mỗi ngày có thể giảm từ hơn 700 xuống khoảng 200 người, trong khi công suất tăng gấp bốn lần so với nhà máy cũ và chất lượng sản phẩm dễ kiểm soát hơn. Dù vậy, việc triển khai vẫn gặp trở ngại khi đơn hàng thiếu ổn định, doanh nghiệp khó huy động thêm vốn và phải tính đến phương án bố trí lại hàng trăm lao động có nguy cơ dư thừa.

Thị trường lao động Trung Quốc đang xuất hiện nghịch lý: doanh nghiệp giảm tuyển sinh viên mới tốt nghiệp nhưng vẫn khó tìm đủ nhân lực đáp ứng yêu cầu sản xuất. Những vị trí làm theo ca, điều kiện làm việc khắc nghiệt và lộ trình thăng tiến chưa rõ ràng khiến nhiều cử nhân không muốn vào nhà máy. Khoảng cách giữa kỳ vọng của người lao động và điều kiện công việc góp phần duy trì tình trạng thiếu nhân lực ở các vị trí tuyến đầu.

Theo số liệu của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc, từ năm 2021 đến năm 2025, số lao động di cư được ngành chế tạo hấp thụ tăng hơn 5,6 triệu người. Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc từng ước tính khoảng trống nhân lực tại 10 lĩnh vực trọng điểm của ngành chế tạo gần 30 triệu người trong năm 2024, trong đó thiếu khoảng 22 triệu thợ kỹ thuật cao cấp.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp khiến tình trạng thiếu nhân lực có kỹ năng kéo dài. Sinh viên ngành tự động hóa có thể nắm vững lý thuyết nhưng chưa có kinh nghiệm với thiết bị và thông số của dây chuyền sản xuất. Doanh nghiệp phải tổ chức đào tạo lại, kéo dài thời gian trước khi nhân viên có thể làm việc độc lập.

Một số tập đoàn đang hợp tác với trường cao đẳng và đại học để đưa đào tạo thực hành vào chương trình học. Mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng giúp sinh viên tiếp xúc sớm với quy trình của doanh nghiệp, rút ngắn thời gian làm quen công việc sau khi tốt nghiệp. Trong mô hình tuyển dụng truyền thống, nhân viên mới có thể cần hơn sáu tháng đào tạo trước khi đảm nhận vị trí độc lập.

Trước sức ép chi phí, doanh nghiệp cũng cân nhắc tăng tỷ lệ thuê ngoài lao động để đáp ứng nhu cầu sản xuất ngắn hạn, giảm chi phí đào tạo và bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá nhiều vào lao động thuê ngoài có thể làm giảm mức độ gắn bó với doanh nghiệp, gây biến động chất lượng sản phẩm và ảnh hưởng tính ổn định của quy trình.

Về dài hạn, việc cắt giảm tuyển dụng và đào tạo nhân viên mới có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí trước mắt, nhưng cũng làm suy yếu khả năng tích lũy kinh nghiệm và phát triển đội ngũ thợ lành nghề. Khi các công việc cơ bản dần được máy móc đảm nhận, những vị trí còn lại đòi hỏi kỹ năng cao hơn, khiến việc kết nối đào tạo với nhu cầu sản xuất trở thành vấn đề quan trọng đối với ngành chế tạo Trung Quốc.