Bộ Tài chính Mỹ chính thức cấm các hoạt động bán dầu mới của Iran sau ngày 7.7. Cơ quan này cho biết một thời gian ân hạn kéo dài 10 ngày sẽ cho phép các nhà giao dịch hoàn tất các giao dịch hiện có, nhưng với điều kiện tiền thanh toán phải được chuyển vào một "tài khoản phong tỏa, có tính lãi" đặt tại Mỹ.

Giá dầu lập tức tăng vọt sau thông tin trên, trong đó giá dầu Brent giao kỳ hạn vượt mốc 75 USD/thùng và giá dầu thô ngọt nhẹ Mỹ (WTI) nhảy vọt lên quanh mức 72 USD/thùng sau phiên định kỳ. Giá vàng cũng sụt giảm do lo ngại chi phí năng lượng leo thang có thể thúc đẩy cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất.

Quyết định này được đưa ra sau khi có thêm ba tàu thương mại bị tấn công trên tuyến hải trình này, số lượng vụ việc lớn nhất kể từ khi lãnh đạo hai nước ký kết thỏa thuận lâm thời vào ngày 17.6. Tehran nhiều lần tuyên bố sẽ không cho phép các tàu thuyền đi qua eo biển này nếu không có sự cho phép của họ, mặc dù nước này phủ nhận mọi cáo buộc liên quan đến vụ tấn công nhằm vào một tàu có liên kết với Qatar.

Một quan chức Mỹ giấu tên theo quy định phát ngôn cho biết, Iran sẽ chỉ nhận được các lợi ích từ thỏa thuận với Mỹ nếu quốc gia này thể hiện thiện chí bằng các hành động đúng mực. Vị này nhấn mạnh các hành động của Iran tại eo biển là không thể chấp nhận được và nước này sẽ phải đối mặt với các hậu quả.

Tuy nhiên, quan chức này nói thêm rằng các nhà đàm phán vẫn đang tiếp tục làm việc một cách nghiêm túc hướng tới một thỏa thuận cuối cùng giữa hai bên bên, tín hiệu cho thấy Mỹ chưa sẵn sàng từ bỏ tiến trình hòa bình.

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang bị tạm hoãn do Tehran bắt đầu tổ chức lễ tang cho lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, người đã thiệt mạng ngay trong ngày đầu tiên của cuộc chiến vào cuối tháng 2. Qatar cho biết cuộc họp tiếp theo sẽ được lên lịch sớm nhất có thể sau khi các nghi lễ kết thúc. Ông Khamenei sẽ được an táng tại quê nhà Mashhad vào ngày 9.7.

Việc chấm dứt các vụ tấn công vào tàu vận tải thương mại và lệnh miễn trừ trừng phạt kéo dài 60 ngày cho phép Iran bán dầu trước đó là các điều khoản trung tâm của bản biên bản ghi nhớ để Mỹ và Iran có thể đình chiến. Thỏa thuận đó được kỳ vọng sẽ tạo không gian cho các cuộc đàm phán chi tiết hơn về chương trình hạt nhân của Iran và tương lai của eo biển Hormuz.

Ali Vaez, giám đốc Dự án Iran tại tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nhận định Mỹ và Iran đã đàm phán thỏa thuận lâm thời này trong hơn hai tháng bắt đầu từ giữa tháng 4, và không bên nào có lợi nếu quay trở lại một cuộc chiến toàn diện.

"Tôi thực sự nghi ngờ khả năng một trong hai bên sẽ để chuyện này làm đổ vỡ bản biên bản ghi nhớ," ông Vaez nói. "Tôi vẫn coi đây chỉ là một chướng ngại vật khác trên đường đi."

Mặc dù vậy, bản biên bản ghi nhớ này được duy trì một cách mong manh. Vào cuối tháng 6, Iran tấn công một tàu chở container treo cờ Singapore tại eo biển, khiến Mỹ phải hành động trả đũa và khơi mào cho một chuỗi các cuộc tấn công ăn miếng trả miếng sau đó.

Loạt vụ tấn công này là một lời nhắc nhở về những rủi ro liên tục đối với các tàu thuyền băng qua Hormuz, ngay cả khi các lực lượng quân sự đang bảo vệ cho những con tàu chọn di chuyển theo tuyến đường gần bờ biển của Oman.

Theo đô đốc Daryl Caudle, tư lệnh Hành quân Hải quân Mỹ, Iran cũng đã tìm cách ép các tàu thương mại hướng về phía bờ biển của mình và ngăn họ sử dụng tuyến đường phía Oman.

Các tuyến hải trình qua eo biển Hormuz

Ông Caudle cho biết Iran đã rải thủy lôi tại eo biển như một cách để hướng các tàu thuyền đi gần Iran hơn. Mục tiêu của họ là "buộc các tàu vận tải phải đi vào phần eo biển thuộc phía của họ tại eo biển Hormuz," ông phát biểu trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Bloomberg This Weekend, các phần của cuộc phỏng vấn này sẽ được phát sóng vào Chủ Nhật.

"Người Iran quyết tâm chứng minh rằng họ là bên kiểm soát eo biển và cách duy nhất để đi qua an toàn là chọn tuyến đường phía bắc," theo Claire McCleskey, nhà đồng sáng lập công ty tư vấn Clarity Compliance Consulting và là cựu quan chức bộ Tài chính Mỹ.

Bob McNally, chủ tịch tập đoàn năng lượng Rapidan Energy Group và là cựu quan chức Nhà Trắng, nhận định việc hủy bỏ lệnh miễn trừ "là tín hiệu gửi đến thị trường rằng thỏa thuận ngừng bắn có thể không bền vững và chắc chắn như người ta tưởng. Thị trường sẽ phải định giá lại các rủi ro."

Sự đảo ngược trong lập trường của Mỹ diễn ra ngay khi dòng chảy và sản lượng dầu từ vịnh Ba Tư bắt đầu tiếp cận mức trước chiến tranh. Việc Mỹ cấp phép cho các hoạt động bán dầu của Iran từng đóng vai trò quan trọng trong việc xoa dịu nỗi lo ngại của các nhà đầu tư về tình trạng thiếu hụt nguồn cung và giúp hạ nhiệt giá dầu.

Giờ đây, việc quay trở lại các hành động thù địch và mối đe dọa mới đối với dòng chảy năng lượng qua eo biển huyết mạch này có thể một lần nữa đẩy thị trường toàn cầu vào giai đoạn biến động mới.

"Các sự cố được xác nhận gần đây cho thấy môi trường đe dọa vẫn ở mức cao và đòi hỏi sự cảnh giác cao độ," trung tâm Thông tin Hàng hải Hỗn hợp (JMIC), cơ quan cầu nối giữa hải quân các nước phương Tây và ngành vận tải biển thương mại, cho biết trong một bản ghi chú mới được cập nhật. Cơ quan này lưu ý rằng "áp lực gọi tàu và định tuyến từ phía Iran vẫn tiếp diễn, đặc biệt là đối với các tàu đang bật hệ thống định vị AIS."

Trong việc nâng mức độ đe dọa đối với ngành vận tải biển, JMIC cho biết Iran đã thể hiện ý định tiếp tục khẳng định sự hiện diện trên khắp các tuyến đường trung chuyển hải quân quan trọng. Cơ quan này nói thêm rằng các chuyến trung chuyển có sự hỗ trợ của Mỹ vẫn tiếp tục diễn ra, bất chấp mức độ đe dọa gia tăng.

Giá dầu Brent chạm đỉnh gần 125 USD/thùng vào cuối tháng 4, hai tháng sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự chống lại Iran. Giá dầu đã trở lại mức trước xung đột trong tháng này nhờ những dấu hiệu phục hồi ngày càng rõ nét.

Câu hỏi then chốt trong những ngày tới sẽ là liệu Mỹ có bắt đầu áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với Iran hay không. Đó sẽ là một hành vi vi phạm sâu hơn vào thỏa thuận lâm thời, mặc dù nó sẽ là một bước đi bớt cực đoan hơn so với việc phát động các cuộc không kích quân sự mới.

"Nếu bộ Tài chính Mỹ tái khởi động việc áp đặt các lệnh trừng phạt mới, tôi sẽ coi đó là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy Mỹ đang rút khỏi bản biên bản ghi nhớ," Miad Maleki, cựu quan chức phụ trách các lệnh trừng phạt thuộc bộ Tài chính Mỹ và hiện là chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại quỹ Phòng vệ của nền dân chủ (Foundation for Defense of Democracies), nhận định.

"Chúng ta có thể đang dịch chuyển dần sang việc nối lại sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế thay vì các chiến dịch quân sự trong việc đối phó với Iran," ông Maleki nói.

— Với sự hỗ trợ từ Devika Krishna Kumar, Jennifer A Dlouhy, Anthony Capaccio và John Harney