Bàn tay con người là một kỳ quan của cả phần cứng lẫn phần mềm. “Nó có nhiều kiểu cầm nắm khác nhau. Có thể xử lý đủ loại vật thể một cách cực kỳ tinh tế,” Nicolaus Radford nói, vừa vuốt tay dọc má vừa cuộn những ngón tay vào chòm râu. “Nó có độ nhạy cảm đáng kinh ngạc, cảm nhận rất tốt.” Dù gần như không có cơ bắp, chỉ gồm các gân nối đầu ngón tay với những bó cơ ở cánh tay, “nó vẫn đủ tinh xảo để lắp ráp một chiếc đồng hồ Thụy Sĩ, và cũng có thể vung búa tạ.”

“Theo một nghĩa nào đó,” Radford nói, “bàn tay là thứ cạnh tranh khốc liệt nhất.”

Radford là CEO của Persona AI, một startup tại Houston đang phát triển robot hình người với đầy đủ chức năng. Công ty muốn triển khai chúng tại xưởng đóng tàu, công trường xây dựng và hạ tầng năng lượng để đảm nhiệm những công việc con người không thể hoặc không muốn làm.

Mục tiêu cuối cùng, theo ông, là vận hành một công ty cung ứng lao động robot, cho thuê máy móc tới các doanh nghiệp trên toàn thế giới. Một khẩu hiệu trên trang web Persona viết: “Hoạt động như cỗ máy. Phối hợp như đồng đội.”

Việc chế tạo một robot hình người có thể đi lại và suy nghĩ là giấc mơ đã và đang ám ảnh nhiều thế hệ kỹ sư. Tuy nhiên, những bước tiến trong AI và công nghệ cảm biến khiến một bộ phận giới công nghệ tin rằng mô hình hoạt động thực sự cuối cùng cũng đã ở trong tầm tay. Trên mạng xã hội, các video về robot hình người của hãng Trung Quốc Unitree Robotics diễu hành hay biểu diễn nhào lộn đã lan truyền mạnh mẽ. Elon Musk cũng chuyển một phần năng lực sản xuất của Tesla khỏi mảng xe điện để tập trung cho robot Optimus, đồng thời dự đoán một ngày nào đó số robot hình người trên Trái Đất sẽ nhiều hơn cả con người.

Cái gọi là “AI vật lý” đang nhanh chóng trở thành giai đoạn tiếp theo trong chu kỳ bùng nổ AI. Theo dữ liệu PitchBook, các công ty robot hình người đã huy động hơn 6 tỉ USD trong năm ngoái, cao gấp hơn 300 lần tổng vốn gọi được trong năm 2024. Một dự báo được trích dẫn rộng rãi từ Morgan Stanley cho rằng thị trường robot hình người sẽ đạt 5 ngàn tỉ USD vào năm 2050, với khoảng 1 tỉ thiết bị được đưa vào sử dụng.

Giống như AI, giới đầu tư bị cuốn hút bởi lời hứa về một thị trường khổng lồ, nơi chỉ một bước đột phá công nghệ có thể tái định hình toàn bộ ngành nghề và xã hội, và biến những startup nhỏ bé thành các công ty ngàn tỉ USD.

Và cũng giống như AI, tiềm năng thực sự đang bị che phủ bởi sự cường điệu, những tuyên bố mang màu sắc cứu thế, các mức định giá đầy cảm tính cùng nỗi lo địa chính trị. Robot hình người đã trở thành phép thử Rorschach đối với ngành công nghệ và những người chỉ trích nó: một viễn cảnh u ám của chủ nghĩa tư bản không cần lao động, một thiên đường tự động hóa hoàn toàn, hoặc đơn giản chỉ là ví dụ khác cho việc giới công nghệ tự thuyết phục mình để theo đuổi giấc mơ lớn tiếp theo.

1.000 công nhân, 100 robot

Lý do kinh tế đằng sau robot hình người bắt nguồn từ thực tế thế giới được thiết kế xoay quanh con người, ít nhất là với những ai có đầy đủ khả năng vận động. Cầu thang, tay nắm cửa, mặt bàn làm việc, ghế xe hay bảng điều khiển máy móc hầu hết đều được tạo ra cho cơ thể người.

Tự động hóa đã xuất hiện trong phần lớn quy trình công nghiệp quy mô lớn. Tuy nhiên, đa số robot hiện nay chỉ làm tốt những công việc lặp đi lặp lại với phạm vi rất cụ thể. Trong khi đó, con người là một nền tảng đa năng hữu ích, có thể thích nghi và học hỏi. Cùng một cơ thể có thể lật burger, khai thác than, hàn thép, may vá hay thay ống thông tiểu.

Theo Modar Alaoui, đối tác điều hành tại quỹ đầu tư mạo hiểm ALM Ventures và là nhà đầu tư vào nhiều startup robot hình người, robot đa năng mang hình dáng con người chính là “chén thánh” của doanh nghiệp. “Chi phí và nỗi đau đầu lớn nhất với bất kỳ doanh nhân hay công ty nào luôn là lao động con người,” Alaoui nói. “Bạn có công đoàn, thuế và kiện tụng. Hãy tưởng tượng thay thế 1.000 công nhân bằng khoảng 100 robot hoạt động 24/7.”

Alaoui cho rằng các ứng dụng ban đầu chủ yếu sẽ nằm trong lĩnh vực công nghiệp. Những vai trò dịch vụ và sử dụng tại gia sẽ xuất hiện sau, khi quy mô sản xuất tăng lên và chi phí mỗi thiết bị giảm xuống. Thay vì tốn kém cải tổ nhà máy để từng bước thay thế công nhân bằng quy trình tự động hóa, doanh nghiệp có thể thuê robot từ các công ty công nghệ theo mô hình “robot như một dịch vụ” hay RAAS, về cơ bản là đưa mô hình kiểu Uber vào thị trường lao động.

Đây là viễn cảnh đặc biệt hấp dẫn tại những quốc gia có xu hướng dân số gây áp lực lên các ngành phụ thuộc vào lực lượng lao động giá rẻ đông đảo. Tại Trung Quốc, nơi ngành sản xuất đang sử dụng hàng chục triệu lao động, việc thúc đẩy robot hình người được xem là cách kéo dài tuổi thọ cho các ngành công nghiệp và nhà máy vốn khó tồn tại khi dân số già hóa.

Nếu lấy tổng giá trị của mọi công việc có thể chuyển giao cho máy móc thay cho lao động con người để tính toán, kết quả sẽ là những mức định giá gần như khó tưởng tượng nổi. “Tôi xem AI và robot hình người là lao động nhân tạo,” Tony Seba, nhà sáng lập tổ chức nghiên cứu RethinkX, nói. “Nếu coi đó là lao động nhân tạo thì quy mô thị trường là 80.000 tỉ USD.” Seba, một nhà tương lai học nổi tiếng với những dự đoán táo bạo về năng lượng mặt trời và xe điện, cho rằng công nghệ hiện tại vẫn chưa đủ tốt. Tuy nhiên, một khi được triển khai rộng rãi, nó sẽ tiến hóa rất nhanh với những hệ quả mang tính địa chấn. “Trong vòng 5 đến 7 năm nữa, chúng sẽ bắt đầu thay thế con người,” ông nói. “Hãy nghĩ tới cách ô tô thay thế ngựa. Lần này, chúng ta chính là những con ngựa.”

Kiểu tính toán này cùng logic đứng sau nó rõ ràng rất hấp dẫn với Thung lũng Silicon, nơi đang bị cuốn vào cơn sốt định giá AI tăng phi mã. Những con số ngàn tỉ USD được tung ra khắp nơi, nhiều ngành nghề bị cảnh báo chuẩn bị cho sự kết thúc tất yếu chỉ vì một chatbot, còn các bài viết khoa học viễn tưởng trên Substack cũng đủ sức làm rung chuyển thị trường. “Tôi nghĩ đây là dạng tưởng tượng được thừa hưởng từ khoa học viễn tưởng, ý tưởng về robot hình người như một quản gia hoàn hảo, bạn đồng hành hay bất cứ thứ gì người ta muốn nó trở thành,” Sven Nyholm, giáo sư đạo đức AI tại LMU Munich, nhận định. “Nhưng tôi không nghĩ tình trạng phát triển robot hiện nay có thể biện minh cho mức độ phấn khích đó.”

Nghịch lý Moravec

Rich Walker là mẫu kỹ sư robot mang màu sắc hoài cổ đầy dễ chịu: Để râu, tóc dài và mặc áo phông in trò đùa khoa học, kiểu mà bạn đoán chắc anh có cả một tủ. Khi chúng tôi gặp nhau tại văn phòng ở London, trên bàn đặt một bàn tay robot được đóng trong hộp chống sốc để chuẩn bị vận chuyển. Dù những ngón tay làm bằng nhựa đen và thép, nó vẫn tạo cảm giác kỳ lạ như có sự hiện diện của con người.

Walker, CEO công ty robot Shadow Robot của Anh, cho rằng chính xu hướng tự gán đặc tính con người cho những hình dạng giống con người khiến nhiều người đánh giá quá cao năng lực của robot hiện nay. “Chúng ta đều có xu hướng duy linh. Chúng ta nghĩ mọi thứ đều có linh hồn,” ông nói. Ông chỉ vào một robot tám chân thô kệch trên kệ phía sau. Nếu thả nó xuống sàn và nó mắc kẹt trước chướng ngại vật, “anh và tôi sẽ nói rằng nó đang cố vượt qua vật cản. Thực tế nó chỉ đang di chuyển chân theo một chuỗi lập trình, nhưng vì trông như đang làm điều gì đó, ta lập tức gán cho nó ý chí và hành vi.”

Với robot hình người, hiệu ứng ấy còn mạnh hơn. Chúng ta thấy chúng thực hiện công việc theo cách giống con người và tự động suy diễn phần còn lại. “Vấn đề của robot hình người là chúng đánh lừa bộ não của bạn,” Walker nói. “Mô hình dự đoán của bạn sẽ là: ‘Nó giống con người, vậy nó là con người.’ Trong lịch sử, đó từng là một mô hình dự đoán khá chính xác.”

Những thách thức khi chế tạo robot hình người thường được tóm gọn thành ba chữ B: Balance, battery và brains, tức khả năng giữ thăng bằng, pin và trí não. Ba yếu tố này gần như không thể tách rời. Chỉ riêng việc đứng yên trên hai chân đã là một quá trình động, đòi hỏi các nhóm cơ lớn nhỏ liên tục điều chỉnh vi mô dựa trên tín hiệu cảm giác. Robot tiêu tốn rất nhiều năng lượng chỉ để đứng vững, chưa nói đến việc đi lại.

Đã có những bước tiến lớn. Các màn trình diễn gần đây của Unitree và Boston Dynamics cho thấy những cỗ máy tiên tiến có thể sải bước, bật nhảy và tung cú đá kung fu trước ống kính. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ các video đó phản ánh khả năng giữ thăng bằng thực sự hay chỉ là kết quả trong điều kiện được kiểm soát chặt chẽ. “Đúng là các robot đó làm được những điều đáng kinh ngạc,” Walker nói. “Nhưng nếu ai đó thay đổi độ cao mặt sàn trong lúc chúng biểu diễn, liệu chúng còn tiếp tục làm được không?”

Việc robot có thể nhảy múa hay bật khỏi bục cũng không đồng nghĩa nó sắp thực hiện được các nhiệm vụ khác của con người. Nghịch lý Moravec, khái niệm đã tồn tại suốt 40 năm, cho rằng AI dễ xử lý các tác vụ nhận thức phức tạp như chơi cờ vây hay giải toán hơn nhiều so với những việc tưởng như đơn giản với đa số con người khỏe mạnh, tức các chức năng được tiến hóa hàng trăm ngàn năm. Điều đó tạo ra khoảng cách lớn giữa robot hiện nay và những kỹ năng cần thiết để đảm nhiệm nhiều vai trò của con người.

“Chúng tôi đâu cần robot nhào lộn trong xưởng đóng tàu,” Radford của Persona nói. “Chúng tôi cần dùng đôi tay.”

Cho đến nay, ngành công nghiệp này vẫn chưa giải quyết được kỹ năng vận động tinh cần thiết để thao tác với vật thể nhỏ theo cách linh hoạt như con người. Gấp quần áo vẫn được xem là một bước đột phá. Khả năng cầm nắm và thao tác phụ thuộc vào phản hồi cảm giác liên tục qua da, tức những điều chỉnh vi mô bản năng rất khó lập trình trước. “Khi muốn robot vào nhà để làm sandwich bơ đậu phộng, pha cà phê và xử lý các công việc gia đình, thoạt nhìn chúng có vẻ rất đơn giản,” Radford nói. “Nhưng khi đi vào chi tiết, chỉ riêng việc nhấc con dao khỏi mặt bàn thôi cũng đã cực kỳ khó.” Sau đó ông nhanh chóng đính chính, có lẽ vì nhận ra liên tưởng khoa học viễn tưởng: “Ý tôi là dao phết bơ. Sẽ chẳng có lý do gì để nhặt loại dao khác.”

Những kỹ năng này có thể được huấn luyện. Các công ty AI và robot hiện đã trả tiền cho con người điều khiển robot từ xa như múa rối, với hy vọng hàng ngàn giờ lặp đi lặp lại sẽ giúp chúng đạt được mức độ khéo léo gần giống con người.

Một số doanh nhân và nhà đầu tư đặc biệt hào hứng với mô hình vision language action, hay VLAM, kết hợp mô hình ngôn ngữ lớn đứng sau làn sóng AI hiện tại với robot vật lý. Về lý thuyết, điều này cho phép robot giải quyết vấn đề linh hoạt hơn. Thay vì lập trình máy móc nhặt từng món đồ và đặt đúng vị trí, người dùng chỉ cần nói: “Hãy dọn căn phòng đó.” Có khả năng các mô hình này sẽ phát triển nhanh như LLM nếu được bơm đủ vốn và năng lực tính toán. Tuy nhiên, cái giá phải trả có lẽ sẽ khổng lồ, và mọi USD chi cho phát triển cuối cùng đều phản ánh vào giá bán sản phẩm.

Đó là lý do yếu tố kinh tế của robot đặc biệt quan trọng. Các công ty thường cố xoa dịu lo ngại xã hội về AI và robot bằng lời hứa rằng chúng sẽ làm những công việc con người không muốn làm, như dọn dẹp, phân loại rác tái chế, chăm sóc người già hay giúp việc gia đình, những công việc lương thấp, vị thế thấp và thường bị đánh giá thấp. Nhưng đúng với nghịch lý Moravec, đây lại là các nhiệm vụ đòi hỏi kỹ năng cực kỳ tốn kém để mô phỏng bằng kỹ thuật. Ngay cả việc lau một bề mặt bằng chuyển động mượt mà liên tục cũng vẫn nằm ngoài khả năng của đa số robot. Những nhiệm vụ như phát thuốc an toàn hay hỗ trợ người già yếu đứng dậy khỏi ghế vẫn còn rất xa vời.

Niềm tin rằng các công việc này dễ sao chép, dễ như viết lại phần mềm, phần nào phản ánh góc nhìn giản lược của nhiều nhân vật nổi bật trong thời đại AI về hoạt động của con người, từ nghệ thuật, tình yêu cho tới lao động. Mark Zuckerberg từng suy nghĩ về số lượng bạn bè mà người Mỹ “có nhu cầu”: 15 người. CEO công ty AI âm nhạc Suno thì cho rằng các nhạc sĩ “không thực sự thích” việc làm nhạc.

Khoảng cách giữa giới điều hành cấp cao và đời sống thường nhật vốn đã rất rõ trong các ngành văn phòng và sáng tạo mà AI đang tìm cách phá vỡ. Khoảng cách giữa một tỉ phú với người chăm sóc bệnh nhân hay công nhân vệ sinh còn lớn hơn nhiều.

“Tôi nghĩ một điều thú vị là ngành công nghệ khá xa cách với những người mà họ muốn thay thế, và họ hầu như không có quan hệ cá nhân với những người đó,” Nyholm nói. “Thông thường, càng tiếp xúc trực tiếp với người khác, chúng ta càng cảm thấy mình có trách nhiệm với họ. Nhưng khi khoảng cách quá xa, con người dần trở thành những cỗ máy vô danh.”