Theo báo cáo 2026 Work Trend Index của Microsoft, Việt Nam có 39% nhân sự tiên phong về AI (Frontier Professionals), cao nhất trong nhóm quốc gia được khảo sát. Con số này cao hơn đáng kể mức trung bình toàn cầu khoảng 16%, vượt cả các quốc gia phát triển như Mỹ (17%), Anh (16%), Nhật (13%). 

Điều này cho thấy lực lượng lao động Việt Nam đang tiếp cận AI với tốc độ rất nhanh. Các nhân sự tiên phong này không chỉ sử dụng AI để hỗ trợ công việc hằng ngày, mà còn chủ động thử nghiệm các quy trình nhiều bước, xây dựng hệ thống tác tử AI (agents), chia sẻ tiêu chuẩn sử dụng AI trong nhóm và liên tục tìm cách tái thiết kế quy trình làm việc. 

Nếu chỉ nhìn vào đồ thị, nhiều người có thể kết luận rằng doanh nghiệp Việt Nam đang ở vị trí rất thuận lợi trong cuộc đua AI. Tuy nhiên, con người đã sẵn sàng, nhưng hệ thống xung quanh họ thì chưa.

Đây được gọi là nghịch lý chuyển đổi của thời đại AI. Nếu nhìn vào khảo sát toàn cầu của Microsoft, chỉ 19% người dùng AI thuộc nhóm Frontier, nơi năng lực cá nhân và mức độ sẵn sàng của tổ chức cùng ở mức cao và hỗ trợ lẫn nhau. Trong khi đó, 10% rơi vào nhóm Blocked Agency, đồng nghĩa nhóm nhân viên có kỹ năng AI tốt nhưng doanh nghiệp chưa tạo đủ điều kiện để họ phát huy. Khoảng 50% vẫn nằm ở vùng chuyển tiếp (Emergent), tức nơi cả năng lực cá nhân lẫn điều kiện tổ chức vẫn đang hình thành.

Nói cách khác, việc AI có thể mang lại giá trị vượt trội hay không còn là bài toán của từng cá nhân, mà trở thành bài toán về mô hình vận hành.

Vì sao doanh nghiệp chuyển đổi chậm hơn nhân viên?

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chính cấu trúc vận hành. Nhiều doanh nghiệp sở hữu dữ liệu, khách hàng và nguồn lực dồi dào, nhưng cũng là những tổ chức có nhiều tầng phê duyệt, quy trình và cơ chế quản trị nhất. Một sáng kiến AI có thể chứng minh hiệu quả ở quy mô nhỏ, nhưng mất nhiều tháng, thậm chí lâu hơn để được triển khai rộng. 

Khoảng cách cũng xuất hiện giữa bộ phận kinh doanh và đội ngũ công nghệ. Khi bên kinh doanh mong muốn cải thiện trải nghiệm khách hàng bằng AI, đội ngũ kỹ thuật có thể chỉ hiểu đó là yêu cầu xây chatbot. Trong khi nhu cầu thực sự có thể là thiết kế lại toàn bộ quy trình chăm sóc khách hàng. Kết quả là nhiều dự án AI chỉ giúp số hóa quy trình cũ, thay vì tạo ra một cách vận hành hoàn toàn mới.

Theo phân tích của Microsoft, các yếu tố thuộc về tổ chức như văn hóa, sự hỗ trợ của quản lý và chính sách nhân sự chiếm khoảng 67% tác động thực tế của AI, gấp khoảng hai lần so với yếu tố thuộc về tư duy và hành vi của từng cá nhân (32%).

Lời giải cho nghịch lý chuyển đổi AI

Theo đó, nghịch lý chuyển đổi, về bản chất, là một vấn đề của hệ thống. Và hệ thống không thể tự sửa mình, chúng cần được thiết kế lại. Điều này cũng lý giải vì sao nhiều doanh nghiệp đầu tư mạnh vào AI nhưng kết quả vẫn chưa tương xứng. Công nghệ có thể được triển khai, nhưng nếu hệ thống đánh giá, cơ chế khuyến khích và cách phối hợp giữa các bộ phận không thay đổi, năng lực AI vẫn chỉ dừng ở từng cá nhân.

Theo Dr. Karim Lakhani, giáo sư trường Kinh doanh Harvard chia sẻ trong một bài phân tích, thay đổi quan trọng nhất không phải là áp dụng thêm công cụ AI, mà là sự xuất hiện của một mô hình vận hành mới. Ông cho rằng: "Con đường từ việc áp dụng AI đến tạo ra lợi thế cạnh tranh không hề tuyến tính hay tự động."

Đây cũng là góc nhìn được McKinsey nhấn mạnh. Theo hãng tư vấn doanh nghiệp này, AI không còn đơn thuần là một công cụ giúp làm việc nhanh hơn mà đang thay đổi cách doanh nghiệp được xây dựng và vận hành. Những doanh nghiệp chỉ bổ sung AI vào quy trình hiện có sẽ chỉ thu được những cải thiện mang tính gia tăng. Giá trị lớn hơn đến từ việc thiết kế lại cách vận hành, coi AI là một năng lực nền tảng thay vì một công cụ hỗ trợ.

Nhìn theo cách đó, con số 39% của Việt Nam vừa là tín hiệu tích cực, vừa là một lời nhắc. Khi nhân viên đã sẵn sàng thay đổi, lợi thế ấy sẽ khó chuyển hóa thành năng suất hay năng lực cạnh tranh nếu doanh nghiệp vẫn vận hành theo những cách cũ.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất về AI hiện nay không còn là "Doanh nghiệp đã triển khai AI chưa?", mà là "Doanh nghiệp đã thay đổi đủ nhanh để theo kịp chính lực lượng lao động của mình chưa?"