Khi chính những công ty tạo ra công nghệ mới liên tục cảnh báo về một cuộc “tắm máu” đối với giới lao động trí óc, đồng thời đo lường sản phẩm của mình bằng khả năng thay thế công việc tri thức của con người, họ không nên ngạc nhiên khi người ta tin rằng công nghệ ấy đang đe dọa kế sinh nhai của họ.

Thế nhưng, một bài đăng đầy lạc quan trên Facebook của một quan chức hoạch định chính sách hàng đầu Hàn Quốc lại làm bùng lên làn sóng phản đối dữ dội. Trong bài viết, ông dự báo một kỷ nguyên dư dả mới và đề cập các cách giảm bớt tác động của AI lên việc làm. Sau những biến động trên thị trường, Trưởng ban Chính sách Tổng thống Kim Yong-beom buộc phải lên tiếng giải thích bài viết của mình. Trước đó, ông từng nhắc đến khả năng chi trả “cổ tức” cho người dân bằng phần thuế dư thừa thu được từ lợi nhuận AI.

Đề xuất này có thể còn quá sớm và chắc chắn xuất hiện không đúng thời điểm với các nhà vô địch chip của Hàn Quốc, những công ty hiện vẫn đang cố chứng minh cơn sốt AI lần này thực sự bền vững. Nhưng tư duy đằng sau ý tưởng ấy không hề cực đoan. Nếu AI thực sự mang lại cả sự sung túc lẫn cú sốc cho thị trường lao động như chính những người quảng bá công nghệ này vẫn hứa hẹn, các khoản “cổ tức AI” sẽ rẻ hơn rất nhiều so với một làn sóng phản kháng dân túy.

Việc cuộc tranh luận này nổ ra ở Hàn Quốc cũng mang nhiều ý nghĩa, bởi đây không phải một quốc gia lạc hậu về công nghệ hay thiếu niềm tin vào AI. Trái lại, Hàn Quốc đón nhận công nghệ này với sự hào hứng hiếm thấy.

Theo khảo sát của Pew, chỉ 16% người Hàn cho biết họ cảm thấy lo ngại nhiều hơn hứng thú trước sự xuất hiện ngày càng rộng khắp của AI trong đời sống, tỉ lệ thấp nhất thế giới. Quốc gia này cũng sở hữu mật độ robot công nghiệp cao nhất toàn cầu và từng được Viện Kinh tế AI của Microsoft xem là câu chuyện thành công rõ ràng nhất về tốc độ phổ biến AI trong năm ngoái. Hàn Quốc hiểu tăng trưởng nhờ công nghệ có thể mang lại thành quả lớn. Nhưng đất nước của Samsung Electronics, SK Hynix và Squid Game cũng hiểu rất rõ rằng thành quả từ kỳ tích kinh tế không bao giờ được phân bổ đồng đều.

Trong khi đó, tại Mỹ, thái độ với AI đang dần trở nên tiêu cực hơn. Một nửa dân số hiện cảm thấy lo ngại nhiều hơn hào hứng, tăng mạnh so với mức 37% năm 2021. Làn sóng phản ứng đã bắt đầu thể hiện qua các cuộc biểu tình phản đối trung tâm dữ liệu, nỗi bất an của lao động mới vào nghề, thậm chí cả bạo lực.

Cùng lúc đó, các lãnh đạo từ Anthropic tới DeepSeek vẫn tiếp tục tiên đoán về một “ngày tận thế việc làm” đang đến gần. Ý tưởng rằng nhiều người trong ngành tin AI sẽ tạo ra một “tầng lớp dưới vĩnh viễn” giờ đã trở thành bí mật ai cũng biết và là một meme đầy bi quan trên Internet. Đồng thời, nó cũng nổi lên như một bài toán chính sách mang tính quyết định. Sa thải hàng triệu người trong khi đổ hàng tỉ USD đầu tư là công thức dễ dẫn tới bất ổn chính trị hơn là tăng trưởng doanh thu bền vững. Khoảng thời gian để doanh nghiệp và các nhà lập pháp chủ động đi trước vấn đề đang khép lại rất nhanh.

Mọi giai đoạn thay đổi công nghệ đều tạo ra xáo trộn. Kịch bản lạc quan cho rằng AI cuối cùng sẽ tạo ra những công việc mới mà hiện nay chúng ta chưa thể hình dung, giống cách Internet từng mở đường cho nghề quản lý mạng xã hội, phát triển ứng dụng hay sáng tạo nội dung. Nhưng cho đến nay vẫn có quá ít đề xuất thực sự nghiêm túc về cách duy trì khế ước xã hội và thu hẹp khoảng cách đang gây đau đớn rất thật cho sinh viên mới ra trường cùng những người tìm việc.

Trong bối cảnh đó, trao cổ tức cho người dân là một ý tưởng nhằm giúp làm dịu giai đoạn chuyển đổi. Đề xuất của Kim về việc tìm cách chia sẻ thành quả công nghệ thực ra cũng không hề nằm ngoài dòng chính. Nhiều lãnh đạo Thung lũng Silicon như Sam Altman hay Elon Musk đã nhiều năm ủng hộ một dạng thu nhập cơ bản phổ quát trong nền kinh tế do AI dẫn dắt.

Một đề xuất tương tự cũng từng được một ứng viên Hạ viện tại New York đưa ra. Ngay trong bộ khuyến nghị chính sách công bố tháng trước, OpenAI cũng kêu gọi thành lập một quỹ tài sản công có thể “phân phối trực tiếp cho công dân”. Còn việc công ty này có tiếp tục ủng hộ những ý tưởng đó khi chúng bắt đầu đe dọa biên lợi nhuận hay không lại là câu chuyện khác.

Kim dẫn ví dụ về quỹ tài sản quốc gia của Na Uy, được xây dựng từ nguồn thu dầu khí, như một mô hình tham khảo tiềm năng. Quỹ Thường trực Alaska cũng là một ví dụ khác. Những người phản đối có lý khi cho rằng tài nguyên thiên nhiên không giống các công ty công nghệ tư nhân. Nhưng trên thực tế, những người xây dựng mô hình AI cũng đang khai thác một dạng tài nguyên chung khác: Dữ liệu tập thể và sức sáng tạo của hàng tỉ con người, thường được sử dụng mà chưa có sự đồng thuận hay trả công tương xứng. Điều đó khiến yêu cầu chia sẻ lợi ích rộng rãi hơn trở nên khó bác bỏ.

Dẫu vậy, chính sách dài hạn cần sắc bén hơn việc đơn giản gửi séc hay triển khai thu nhập cơ bản phổ quát. Ngoài nguy cơ làm gia tăng áp lực lạm phát, cách làm này còn dễ biến công dân thành những người tiêu dùng thụ động. Nó cũng chưa giải quyết được nhu cầu rất căn bản của con người là được làm việc hiệu quả và sống có mục đích. Nhưng ít nhất, nó tạo ra một cây cầu để nhiều người bình thường có được phần lợi ích trong cuộc cách mạng công nghệ này.

Trong khi đó, đào tạo lại lao động đã trở thành câu trả lời mặc định, và thường khá hời hợt, tôi nghe thấy liên tục trong giới công nghệ. Nghe thì có vẻ mang tính xây dựng, cho đến khi nó đồng nghĩa với việc bảo người tìm việc mới vào nghề hay lập trình viên bị sa thải hãy rèn luyện “trí tuệ cảm xúc” trong lúc các thuật toán lấy đi kế sinh nhai của họ.

Kỹ năng con người vẫn quan trọng, nhưng bản thân chúng chưa đủ để trả hóa đơn. AI cũng đang làm suy yếu những công cụ truyền thống mà người lao động dùng để thương lượng quyền lợi, chẳng hạn như công đoàn, khiến nhu cầu về các thiết kế chính sách sáng tạo trở nên cấp bách hơn. Nếu chi phí cận biên của lao động trí óc sụp đổ và doanh nghiệp cần ít nhân sự hơn để tạo ra cùng một mức doanh thu, sức mặc cả của lao động cũng sẽ suy yếu theo.

Vì vậy, các nhà lập pháp cần bắt đầu từ dữ liệu. Những công ty sử dụng phần mềm làm lý do cắt giảm nhân sự phải công khai cụ thể việc sa thải diễn ra ở đâu, như thế nào và vì sao. Điều đó sẽ giúp xác định nhóm lao động, khu vực và lộ trình nghề nghiệp nào đang bị rút ruột đầu tiên. Từ đó, các gói hỗ trợ có thể được triển khai chính xác hơn. Phần thuế phát sinh từ AI cũng có thể được dùng để giảm gánh nặng thuế cá nhân hoặc hỗ trợ những người mất việc vượt qua giai đoạn chuyển tiếp.

Ngành công nghệ cũng cần làm tốt hơn rất nhiều trong việc giải thích người bình thường sẽ được hưởng lợi ra sao từ công nghệ này. Trao cho công dân quyền sở hữu trong cơn bùng nổ AI là một cách để bắt đầu. Cổ tức AI nghe có vẻ mang màu sắc xã hội chủ nghĩa. Nhưng cũng có thể đó chính là cái giá để duy trì chủ nghĩa tư bản.