Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đang tiến đến một điểm quen thuộc trong lịch sử các xung đột hiện đại: cả hai bên đều chịu tổn thất đủ lớn để muốn dừng lại, nhưng lại thiếu một lối thoát đủ “giữ thể diện” để có thể rút lui.

Những diễn biến gần đây cho thấy nghịch lý này ngày càng rõ. Washington gia tăng sức ép quân sự tại Eo biển Hormuz, trong khi Tehran phát tín hiệu sẵn sàng nối lại đàm phán. Các kênh liên lạc vẫn mở, nhưng căng thẳng trên thực địa chưa hạ nhiệt. Điều đó phản ánh một thực tế: chiến tranh vẫn tiếp diễn dù cả hai phía đều hiểu cái giá phải trả đã vượt xa lợi ích ban đầu.

Theo Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, nói với hãng Al Jazeera rằng cả Mỹ và Iran đều đang tìm kiếm một “lối thoát khỏi cuộc chiến”. Nhận định này phù hợp với những tín hiệu ngoại giao gần đây, khi các cuộc tiếp xúc hậu trường được nối lại sau những vòng đàm phán chưa thành công.

Vấn đề nằm ở chỗ, lối thoát ấy phải đi kèm khả năng tuyên bố chiến thắng. Trong các cuộc xung đột hiện đại, đặc biệt giữa những đối thủ có tính biểu tượng cao, yếu tố thể diện mang ý nghĩa gần như chiến lược. Một thỏa thuận chỉ bền vững khi mỗi bên có thể trình bày với công chúng trong nước rằng họ đã đạt được mục tiêu cốt lõi.

Đối với Tổng thống Donald Trump, áp lực đến từ cả chính trị lẫn kinh tế. Chiến dịch gây sức ép tối đa nhằm vào Iran, bao gồm các biện pháp kiểm soát hàng hải và trừng phạt, đã đẩy giá năng lượng toàn cầu biến động mạnh. Điều này tác động trực tiếp đến nền kinh tế Mỹ và tâm lý cử tri. Một cuộc xung đột kéo dài có thể trở thành gánh nặng trong bối cảnh chính trị nội địa vốn đã nhạy cảm.

Ở phía bên kia, Iran bước vào cuộc đối đầu với nhiều bất lợi, song theo một số đánh giá, nước này đã cải thiện vị thế so với thời điểm ban đầu. Khả năng gây sức ép tại các điểm nghẽn hàng hải, cùng với mạng lưới ảnh hưởng trong khu vực, giúp Tehran duy trì đòn bẩy chiến lược. Tuy vậy, nền kinh tế vẫn chịu áp lực nặng nề từ trừng phạt và gián đoạn thương mại. Kéo dài xung đột đồng nghĩa với việc chi phí tiếp tục gia tăng.

Trong bối cảnh đó, một thỏa thuận chấm dứt chiến sự cần đáp ứng đồng thời hai yêu cầu. Thứ nhất là giảm leo thang trên thực địa, bao gồm hạn chế các hoạt động quân sự trực tiếp và gián tiếp. Thứ hai là tạo ra một khuôn khổ chính trị cho phép mỗi bên tuyên bố đạt được kết quả tích cực.

Lịch sử cho thấy những lối thoát kiểu này thường mang tính thỏa hiệp và mơ hồ. Các điều khoản có thể được diễn giải theo nhiều cách, tạo không gian cho mỗi bên xây dựng câu chuyện riêng. Điều này có thể không hoàn hảo về mặt thực chất, nhưng lại cần thiết về mặt chính trị.

Trong trường hợp hiện nay, một kịch bản khả thi có thể bao gồm việc Mỹ nới lỏng một phần các biện pháp gây sức ép, đổi lại Iran chấp nhận các giới hạn nhất định liên quan đến chương trình hạt nhân hoặc hoạt động khu vực. Những bước đi này đủ để mỗi bên tuyên bố đạt được mục tiêu cốt lõi, đồng thời mở đường cho các vòng đàm phán sâu hơn.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất nằm ở mức độ tin cậy. Sau nhiều vòng đối đầu và đổ vỡ thỏa thuận, niềm tin giữa hai bên gần như cạn kiệt. Mỗi nhượng bộ đều bị nhìn nhận qua lăng kính nghi ngờ, khiến tiến trình đàm phán dễ rơi vào bế tắc.

Yếu tố khu vực cũng làm bài toán phức tạp hơn. Các đồng minh và đối tác của Mỹ tại Trung Đông có những tính toán riêng, trong khi Iran cũng chịu ảnh hưởng từ các lực lượng liên kết. Bất kỳ thỏa thuận nào đều phải cân nhắc đến lợi ích của các bên liên quan, điều làm gia tăng độ khó của tiến trình ngoại giao.

Dù vậy, chi phí của việc kéo dài xung đột ngày càng rõ ràng. Thị trường năng lượng biến động, thương mại toàn cầu bị đe dọa và rủi ro lan rộng sang các khu vực khác. Những hệ quả này tạo thêm áp lực buộc các bên phải tìm kiếm giải pháp.

Trong bối cảnh đó, khái niệm “giữ thể diện” trở thành chìa khóa. Đây không phải là yếu tố mang tính hình thức, mà là điều kiện cần để một thỏa thuận có thể tồn tại. Khi mỗi bên có thể tuyên bố chiến thắng theo cách riêng, khả năng duy trì hòa bình sẽ cao hơn.

Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đang tiến gần đến thời điểm mà các lựa chọn trở nên rõ ràng hơn. Tiếp tục leo thang đồng nghĩa với rủi ro lớn hơn và chi phí cao hơn. Ngược lại, tìm kiếm một lối thoát mang tính thỏa hiệp đòi hỏi sự linh hoạt và chấp nhận những giới hạn nhất định.

Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu cả hai có đủ sẵn sàng để cùng bước ra khỏi cuộc chiến trong khi vẫn giữ được điều quan trọng nhất đối với họ: Vị thế và câu chuyện chiến thắng trước công chúng.