Có một điều hiếm thấy đang diễn ra giữa cuộc chạy đua toàn cầu khốc liệt nhằm triển khai AI: Một số công ty công nghệ lại tự nguyện kìm hãm chính mình.

Microsoft, Alphabet và xAI của Elon Musk đã đồng ý cho giới chức Mỹ tiếp cận sớm các mô hình AI mới để phục vụ hoạt động kiểm định an ninh quốc gia. Đồng thời, Nhà Trắng cũng từ bỏ cách tiếp cận buông lỏng trước đây với ngành công nghiệp đang bùng nổ này và bắt đầu xây dựng các tiêu chuẩn quản lý.

Nếu AI hiện thiếu điều gì nhất vào lúc này, đó hẳn là sự giám sát từ chính phủ. Nhưng Mỹ chưa phải nơi phù hợp nhất để đảm nhận vai trò đó. Anh mới là quốc gia có vị thế tốt hơn.

Nghe có vẻ khó tin. Những gã khổng lồ công nghệ hiện nay gần như đều đặt trụ sở tại Mỹ, được hậu thuẫn bởi giới đầu tư Mỹ và điều hành bởi các doanh nhân Thung lũng Silicon. Nhưng đó cũng chính là vấn đề. Một cơ chế quản lý hiệu quả, đủ khả năng thẩm định nghiêm túc các sản phẩm mới trước khi được tung ra thị trường, không thể quá gắn bó với chính ngành mà nó giám sát. Cơ chế đó cũng cần được cấp ngân sách tương xứng. Ở cả hai khía cạnh này, cách tiếp cận của Mỹ vẫn còn nhiều thiếu sót.

Trước hết, các quan chức Nhà Trắng đang cân nhắc một sắc lệnh hành pháp nhằm thành lập “nhóm công tác” với sự tham gia của các lãnh đạo công nghệ để cùng thiết kế khung giám sát AI. Điều đó đồng nghĩa Microsoft, Google và các công ty công nghệ khác sẽ tham gia viết ra những quy định vốn được tạo ra để kiểm soát chính họ.

Cũng khó có thể tin rằng chính quyền Mỹ hiện tại sẽ không sử dụng quy trình kiểm định an toàn như một công cụ để định hình quan điểm chính trị của AI. Mùa Hè năm ngoái, Nhà Trắng yêu cầu mọi công cụ AI sử dụng trong chính phủ liên bang phải “trung lập về ý thức hệ” thông qua sắc lệnh hành pháp mang tên “Ngăn chặn AI woke trong chính phủ liên bang”. Không khó để hình dung các quan chức sẽ can thiệp vào cách chatbot trả lời những câu hỏi như ai mới là người thực sự chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, hay ai có khả năng thắng cử năm 2028.

Những lo ngại này sẽ bớt nghiêm trọng hơn nếu cơ quan chịu trách nhiệm kiểm định AI tại Mỹ được cấp đủ nguồn lực. Nhưng thực tế không phải vậy. Trung tâm Tiêu chuẩn và Đổi mới AI (CAISI) đặt tại Washington DC, nơi các công ty công nghệ chuẩn bị chia sẻ mô hình AI của mình, trực thuộc một cơ quan từng sa thải hàng trăm nhân viên trong năm ngoái, đồng thời phải đối mặt với tình trạng nấm mốc, mất điện và mạng Internet chập chờn. Cơ quan này được thành lập năm 2024 với ngân sách chỉ 10 triệu USD.

Trong khi đó, ở bên kia Đại Tây Dương, một cơ quan khác lại được đầu tư mạnh tay hơn nhiều. Viện An ninh AI (AISI) đặt tại London hiện có ngân sách thường niên khoảng 65 triệu USD, nhờ khoản tài trợ 240 triệu bảng Anh, tương đương 325 triệu USD, trong vòng 5 năm từ chính phủ Anh vào năm 2025. Điều đó giúp nơi đây trở thành cơ quan kiểm định AI được tài trợ tốt nhất thế giới.

Khi Anthropic thông báo với thế giới rằng công cụ AI mới mang tên Mythos quá nguy hiểm để phát hành, AISI là cơ quan chính phủ duy nhất được tiếp cận phần mềm này. Báo cáo sau đó của viện đã mang lại góc nhìn tỉnh táo hơn giữa làn sóng tranh luận đầy cường điệu. Mythos có thể trở thành mối đe dọa an ninh mạng, nhưng chủ yếu đối với những doanh nghiệp có hệ thống công nghệ thông tin bảo mật yếu kém.

AISI được thành lập năm 2023 tại Hội nghị Thượng đỉnh An toàn AI toàn cầu đầu tiên ở Bletchley Park, khu địa điểm tuyệt mật từng được sử dụng để giải mã mật mã trong Thế chiến II. Hiện cơ quan này đặt trụ sở trong Cung điện Whitehall từ thế kỷ 16 ở London. Văn phòng của họ khá giản dị, nhưng đổi lại, họ có tầm nhìn thẳng ra tòa nhà Quốc hội Anh. Đội ngũ khoảng 200 nhân sự được chia tương đối đồng đều giữa bộ phận chính sách và kỹ thuật.

Theo phân tích hồ sơ tuyển dụng của AISI do công ty dữ liệu thị trường Glass.ai thực hiện, khoảng 20% nhân sự tại đây đến từ các tổ chức nghiên cứu và an toàn AI. Khoảng một chục người đã chấp nhận cắt giảm đáng kể thu nhập để chuyển sang làm việc từ các phòng thí nghiệm AI như OpenAI, Anthropic và Google DeepMind.

Làm việc tại AISI cũng giúp đội ngũ kỹ thuật củng cố uy tín chuyên môn, và số nhân sự rời viện để quay lại các phòng thí nghiệm AI hiện gần tương đương. Một quản lý của AISI cho biết nhiều kỹ sư tại đây cùng chia sẻ quan điểm rằng AI an toàn cần có sự tham gia của chính phủ. Với một số người, điều đó đủ quan trọng để họ chấp nhận mức lương thấp hơn.

AISI cũng có lợi thế lớn trong việc thu hút nhân tài khi chỉ cách văn phòng của Google DeepMind và nhiều phòng thí nghiệm AI hàng đầu khác khoảng 30 phút đi tàu điện ngầm. Trong khi đó, cơ quan CAISI của Mỹ cách Thung lũng Silicon tới 6 giờ bay dù nằm cùng trung tâm địa lý với các nhóm vận động hành lang của ngành.

Chỉ trong chưa đầy 3 năm, AISI ở London đã trở thành trọng tài trung lập có tầm ảnh hưởng toàn cầu về tiêu chuẩn AI an toàn. Hiện các công ty như OpenAI và Google vẫn tự nguyện chia sẻ thông tin với cơ quan này. Nhưng điều đó sẽ không kéo dài mãi mãi, đặc biệt nếu các hãng công nghệ có thể dễ dàng nhận được “tem phê duyệt” từ giới chức Washington. Vì vậy, ngoài uy tín và ngân sách, AISI sẽ cần thêm quyền lực thực chất.

Điều đó chưa chắc đòi hỏi một đạo luật mới mang tính đột phá. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế đã trở thành tổ chức giám sát hạt nhân của thế giới nhờ nhiều thập kỷ xây dựng các thỏa thuận tự nguyện, nhận hậu thuẫn từ nhóm G7 và áp dụng các quy định mua sắm. AISI hoàn toàn có thể đi theo con đường tương tự, có thể bắt đầu bằng một tuyên bố quốc tế công nhận thẩm quyền của cơ quan này.

Lịch sử cho thấy các quy định quản lý thường chỉ được hoàn thiện sau một thảm họa nghiêm trọng. Nhưng với AI, mọi chuyện không nhất thiết phải như vậy. Một cơ quan thông minh, được đánh giá cao, đã sẵn sàng mở đường và cơ quan đó đang ở London.