Trong nhiều thập niên trước đây, những con chim hoàng yến được mang xuống hầm mỏ như một hệ thống cảnh báo sống. Chúng nhạy cảm với khí độc hơn con người. Khi con chim gục xuống, những người thợ mỏ biết đã đến lúc phải rời đi. Ngày nay, giới kinh tế học mượn hình ảnh đó để nói về lao động trẻ, nhóm được cho là sẽ cảm nhận những biến động của thị trường việc làm sớm nhất khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) bắt đầu thay đổi cách con người làm việc.

Nhưng ở Việt Nam, câu chuyện dường như đang diễn ra theo một hướng khác. Thay vì trở thành những "nạn nhân" đầu tiên của AI, dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và ManpowerGroup cho thấy người trẻ Việt đang thích nghi với công nghệ nhanh hơn nhiều quốc gia trong khu vực.

Trong khi Philippines và Thái Lan ghi nhận sự sụt giảm mạnh về việc làm thanh niên trong các ngành nghề có mức độ tiếp xúc cao với GenAI, Việt Nam lại ghi nhận tăng trưởng dương trong giai đoạn 2022-2024. Tại các nước láng giềng, việc làm văn phòng của lao động trẻ, vốn dễ bị thay thế nhất, đã lao dốc, nhưng tại Việt Nam, xu hướng này vẫn duy trì sự ổn định và đồng nhất với đà tăng trưởng chung của thị trường.

Giữa một thị trường đang thận trọng

Nghịch lý này càng trở nên rõ nét khi đặt trong bối cảnh triển vọng tuyển dụng chung của Việt Nam đang có dấu hiệu hạ nhiệt. Theo khảo sát tình hình tuyển dụng quý III.2026 của công ty tuyển dụng ManPower Group, chỉ số Triển vọng Tuyển dụng ròng (NEO) của Việt Nam giảm mạnh 19 điểm phần trăm xuống còn 28% do doanh nghiệp thận trọng trước bất ổn kinh tế.

Dù vậy, Việt Nam vẫn đứng thứ 3 khu vực Châu Á - Thái Bình Dương & Trung Đông và thứ 10 thế giới về triển vọng tuyển dụng. Đáng chú ý, ngành Công nghệ và Dịch vụ công nghệ thông tin, lĩnh vực vốn đang chịu sự đứt gãy từ AI, vẫn dẫn đầu nhu cầu với mức NEO lên tới 50%. Khoảng 32% doanh nghiệp thừa nhận các tiến bộ công nghệ chính là động lực đòi hỏi họ phải tuyển dụng nguồn nhân lực có chuyên môn cao hơn.

Chìa khóa từ sự chủ động

Tại sao lao động trẻ Việt Nam lại kiên cường hơn? Câu trả lời có thể nằm ở tốc độ thích nghi. Theo Chỉ số Sẵn sàng AI (AI Preparedness Index) của IMF, Việt Nam đạt điểm số khoảng 0,48 - 0,50, thuộc nhóm thứ hai trong khu vực ASEAN. Đây là nhóm đã thiết lập được các nền tảng cơ bản nhưng vẫn đối mặt với những lỗ hổng về kỹ năng nâng cao, hạ tầng tính toán và khả năng tiếp cận tài chính. Mức điểm này thấp hơn mức trung bình 0,60 của nhóm ASEAN-5 và cách biệt đáng kể so với Singapore (xấp xỉ 0,80).

Tuy nhiên, mức độ chuẩn bị trung bình không ngăn cản được sự bùng nổ trong ứng dụng thực tế. Việt Nam dẫn đầu khu vực về tỷ lệ sử dụng công cụ AI cho mục đích công việc, với 52% số cuộc hội thoại trên Claude.ai được thực hiện cho các nhiệm vụ liên quan đến nghề nghiệp, vượt xa các nước như Indonesia (29,4%) hay Philippines, theo khảo sát của Anthropic. Điều này cho thấy mặc dù năng lực thể chế và hạ tầng còn hạn chế, người lao động Việt Nam lại có độ nhạy bén và tính chủ động rất cao trong việc tích hợp AI vào công việc.

Tầm nhìn chính sách

Tuy vậy, bức tranh thị trường lao động vẫn còn nhiều thách thức. Tỉ lệ thất nghiệp của thanh niên trong quý I.2026 ở mức 8,86%, dù đã giảm so với trước nhưng vẫn cao hơn giai đoạn tiền đại dịch. Cả nước vẫn có gần 1,6 triệu thanh niên thuộc nhóm không có việc làm và không tham gia học tập hoặc đào tạo (NEET), tương đương 11,4%, theo Cục Thống kê. 

Báo cáo của ILO nhấn mạnh rằng tương lai không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn vào các lựa chọn chính sách ngay từ hôm nay. Để duy trì sức bền này, Việt Nam cần thu hẹp khoảng cách về hạ tầng kỹ thuật số và đẩy mạnh các chính sách thị trường lao động bao trùm, tập trung vào việc nâng cao kỹ năng (upskilling) và đào tạo lại (reskilling) cho lao động trẻ.

Việc các doanh nghiệp chuyển từ mở rộng quy mô sang ưu tiên tối ưu hiệu quả vận hành bằng công nghệ cốt lõi chính là lời nhắc nhở: "Chim hoàng yến" Việt Nam muốn tiếp tục sải cánh cần phải làm chủ công cụ AI thay vì chỉ đơn thuần là người sử dụng.