Tối 28.9.2026, tại phiên đấu giá của Sotheby’s Hong Kong, bức Conversation d’élégantes au jardin (Cuộc trò chuyện của những quý cô trong vườn) của cố họa sĩ Vũ Cao Đàm được bán với giá 28,96 triệu HKD, tương đương khoảng 3,69 triệu USD. Mức này vượt xa khoảng ước tính ban đầu 8-19,6 triệu HKD và phá kỷ lục 3,1 triệu USD được thiết lập năm 2021 bởi Portrait de Mademoiselle Phuong của Mai Trung Thứ.

Con số 3,69 triệu USD đáng chú ý không chỉ vì đây là mức giá cao nhất từng được ghi nhận cho một tác phẩm nghệ thuật Việt Nam. Nó cũng cho thấy một nhóm họa sĩ được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Đông Dương đang tiếp tục chiếm vị trí trung tâm trong thị trường đấu giá quốc tế, dù thị trường nghệ thuật Việt Nam vẫn nhỏ nếu đặt cạnh Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Ấn Độ.

Một kỷ lục được xây dựng từ một thế hệ đã qua

Vũ Cao Đàm sinh năm 1908 tại Hà Nội, theo học Trường Mỹ thuật Đông Dương dưới sự dẫn dắt của Victor Tardieu và Joseph Inguimberty. Sau khi sang Paris năm 1931, ông dành phần lớn sự nghiệp tại Pháp và trở thành một trong số ít họa sĩ Việt Nam thế kỷ 20 xây dựng được sự nghiệp quốc tế lâu dài.

Conversation d’élégantes au jardin được sáng tác năm 1939, sử dụng mực và gouache trên lụa, kích thước khoảng 85,6 x 114,5 cm. Tác phẩm mô tả một nhóm phụ nữ trong khu vườn, chủ đề gắn với ký ức gia đình của họa sĩ. Theo Michel Vu, con trai Vũ Cao Đàm, đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu về kỹ thuật và cảm xúc của cha ông. Sotheby’s cũng đánh giá đây là một tác phẩm lụa có quy mô hiếm thấy trong sự nghiệp của họa sĩ, đặc biệt ở bố cục nhiều nhân vật và cách sử dụng màu sắc.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ giá trị của tác phẩm không tách rời câu chuyện lịch sử của một thế hệ họa sĩ Việt Nam. Các nghệ sĩ như Vũ Cao Đàm, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh hay Phạm Hậu hình thành sự nghiệp trong giai đoạn giao thoa giữa giáo dục mỹ thuật phương Tây và truyền thống tạo hình Việt Nam. Lụa và sơn mài trở thành một phần quan trọng trong ngôn ngữ nghệ thuật của họ, trong khi đề tài phụ nữ, gia đình và đời sống Việt Nam tạo nên một dấu ấn tương đối dễ nhận diện trên thị trường quốc tế.

Kỷ lục mới cũng cho thấy một đặc điểm khác của thị trường Việt Nam: nguồn cung ở phân khúc cao cấp rất hữu hạn. Phần lớn những cái tên đang tạo ra các giao dịch triệu USD đều thuộc thế hệ đã qua đời. Khi một tác phẩm có provenance rõ ràng, chất lượng cao và xuất hiện tại một nhà đấu giá quốc tế lớn, số lượng người mua có khả năng tiếp cận và cạnh tranh cho tác phẩm đó có thể tăng đáng kể.

Trong hơn một thập niên qua, một nhóm nhỏ nghệ sĩ đã tạo ra phần lớn các giao dịch ở phân khúc này. Sau kỷ lục 3,69 triệu USD của cố họa sĩ Vũ Cao Đàm, Mai Trung Thứ đứng ở mức 3,1 triệu USD; Lê Phổ có các tác phẩm đạt khoảng 2,37 triệu và 2,28 triệu USD; Nguyễn Gia Trí đạt khoảng 2 triệu USD, còn bình phong sơn mài Deer in the Forest của Phạm Hậu được ghi nhận gần 2 triệu USD trong năm 2026.

Điều này tạo ra một nghịch lý: giá của những tác phẩm hàng đầu đã bước vào vùng giá hàng triệu USD nhưng thị trường chưa hình thành được một lớp nghệ sĩ đủ rộng để phân bổ thanh khoản. Theo dữ liệu trong bản tổng hợp, gần như toàn bộ nhóm tác phẩm đạt giá cao nhất vẫn tập trung vào các họa sĩ tiền chiến, trong khi nghệ sĩ đương đại Việt Nam chưa xuất hiện ở cùng mặt bằng giá.

Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ nghệ thuật châu Á?

Xét ở Đông Nam Á, kỷ lục mới mà tác phẩm của họa sĩ Vũ Cao Đàm thiết lập đưa Việt Nam lên vị trí nổi bật nhất trong khu vực. Thái Lan có thị trường nội địa phát triển, song mức giá cao nhất của Thawan Duchanee được bản tổng hợp ước tính khoảng 700.000-800.000 USD. Singapore có nhóm họa sĩ Nanyang và một hệ sinh thái giao dịch quốc tế phát triển hơn, trong đó Still Life With Big Durian của Georgette Chen đạt khoảng 2,47 triệu SGD, tương đương gần 1,8 triệu USD.

Khoảng cách thay đổi hoàn toàn khi Việt Nam được đặt cạnh các thị trường lớn hơn của châu Á. Trung Quốc có Tề Bạch Thạch (Qi Baishi), người từng đạt mức khoảng 141 triệu USD cho Twelve Landscape Screens năm 2017; các tác phẩm của Trương Đại Thiên (Zhang Daqian) cũng đã được giao dịch ở mức hàng chục triệu USD. Nhật Bản có Yayoi Kusama và Yoshitomo Nara, Hàn Quốc có Kim Whanki và Lee Ufan, trong khi Ấn Độ sở hữu một nhóm nghệ sĩ hiện đại có tác phẩm đạt từ nhiều triệu đến hơn 10 triệu USD.

So sánh này cho thấy 3,69 triệu USD vừa là một bước tiến đáng kể lại vừa phản ánh quy mô còn khiêm tốn của thị trường Việt Nam. Theo các mức giá được tổng hợp trong bản gốc, kỷ lục của Việt Nam mới bằng một phần nhỏ so với các đỉnh giá của Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc.

Khác biệt nằm ở quy mô thị trường chứ không chỉ ở giá của một tác phẩm. Trung Quốc có lượng nhà sưu tập lớn, mạng lưới phòng tranh, bảo tàng và nhà đấu giá phát triển qua nhiều thập niên. Nhật Bản và Hàn Quốc có những nghệ sĩ đương đại đã xây dựng được thị trường quốc tế, trong khi Ấn Độ đang hưởng lợi từ sự gia tăng nhanh của tầng lớp giàu có và nhu cầu tìm kiếm những biểu tượng văn hóa có tầm vóc toàn cầu.

Singapore lại là một trường hợp khác. Quy mô quốc gia nhỏ nhưng vị thế trung tâm tài chính, mạng lưới nhà sưu tập quốc tế và sự hiện diện của các nhà đấu giá lớn giúp thị trường nghệ thuật nước này có khả năng kết nối tốt hơn với dòng vốn và người mua trong khu vực. Đây là lợi thế mà Việt Nam vẫn đang thiếu ở quy mô tương đương.

Từ những kỷ lục riêng lẻ đến một thị trường thực sự

Dòng tiền của nhà sưu tập Trung Quốc đại lục, Hong Kong và Singapore là một trong những yếu tố được xem là đang hỗ trợ nghệ thuật Việt Nam. Các nhà sưu tập này tìm kiếm những tác phẩm có giá trị lịch sử, câu chuyện văn hóa rõ ràng và nguồn cung hữu hạn, trong khi các nhà đấu giá quốc tế ngày càng dành nhiều nguồn lực hơn cho nghệ thuật Đông Nam Á.

Tuy nhiên, một vài phiên đấu giá thành công chưa đủ để tạo ra một thị trường sâu. Thanh khoản hiện vẫn tập trung vào một nhóm rất hẹp gồm Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Gia Trí và Phạm Hậu. Nếu loại nhóm nghệ sĩ này khỏi phép tính, mặt bằng giá của nghệ thuật Việt Nam sẽ thấp hơn đáng kể.

Đây cũng là lý do kỷ lục 3,69 triệu USD có thể được xem xét với hai góc độ. Một mặt, nó xác nhận rằng tác phẩm nghệ thuật Việt Nam có thể cạnh tranh để thu hút người mua quốc tế ở phân khúc cao cấp. Mặt khác, nó cho thấy thị trường vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung lịch sử và một số tên tuổi đã được quốc tế hóa từ nhiều thập niên trước.

Dữ liệu trong bản tổng hợp cho thấy số tác phẩm Việt Nam vượt mốc 1 triệu USD tăng rõ rệt trong giai đoạn 2020-2022, chủ yếu nhờ Lê Phổ và Mai Trung Thứ, sau đó duy trì ở mức trung bình trong các năm 2023-2025. Năm 2026 xuất hiện tín hiệu mới khi Vũ Cao Đàm lập kỷ lục và Phạm Hậu cũng có tác phẩm đạt gần 2 triệu USD.

Nhưng để những con số này trở thành một thị trường bền vững, Việt Nam cần nhiều hơn các phiên đấu giá lập kỷ lục. Nguồn cung có lịch sử sở hữu (provenance- qua tay thế phiệt) rõ ràng, các nhà sưu tập dài hạn, phòng tranh chuyên nghiệp, bảo tàng, nghiên cứu lịch sử nghệ thuật và cơ chế bảo vệ tác phẩm đều quyết định khả năng mở rộng thị trường. Những vấn đề về giả mạo và provenance từng gây lo ngại cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc xác thực tác phẩm khi giá trị giao dịch tăng lên.

Kỷ lục của cố họa sĩ Vũ Cao Đàm có thể tạo thêm sự chú ý đối với những họa sĩ cùng thế hệ, đồng thời nó còn giúp mở rộng sự quan tâm và chú ý đến những thế hệ sau. Nhưng để Việt Nam thu hẹp khoảng cách với các trung tâm nghệ thuật lớn hơn của châu Á, thị trường cần chuyển từ sự khan hiếm của một số tác phẩm lịch sử sang nền tảng cho một hệ sinh thái đầy đủ hơn.