Sau nhiều năm chịu cấm vận, quản lý yếu kém và hai cuộc chiến liên tiếp, nước này đang đối mặt với lạm phát cao, tăng trưởng suy giảm, cơ sở hạ tầng bị tàn phá và nguồn lực tài chính cạn kiệt. Giới phân tích cho rằng ngay cả khi căng thẳng địa chính trị hạ nhiệt, quá trình phục hồi vẫn có thể kéo dài nhiều năm.

Ba tuần sau khi Iran và Mỹ ký bản ghi nhớ gia hạn lệnh ngừng bắn, triển vọng hòa bình vẫn rất mong manh. Các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu tại eo biển Hormuz cùng những cáo buộc vi phạm thỏa thuận giữa hai bên cho thấy nguy cơ xung đột bùng phát trở lại vẫn hiện hữu.

Trong bối cảnh đó, Tehran và Washington dự kiến nối lại các cuộc đàm phán trung gian sau lễ tang Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, với mục tiêu hướng tới một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, ngay cả khi tiến trình đàm phán đạt kết quả và các lệnh trừng phạt phương Tây từng bước được dỡ bỏ, nền kinh tế Iran vẫn phải đối mặt với bài toán phục hồi hết sức phức tạp.

Những khó khăn hiện nay không chỉ xuất phát từ cuộc chiến vừa qua. Nền kinh tế Iran đã suy yếu trong nhiều năm do cấm vận quốc tế, quản trị thiếu hiệu quả, tham nhũng và tình trạng đầu tư trì trệ. Các cuộc xung đột quân sự với Mỹ và Israel trong vòng một năm qua càng làm trầm trọng thêm những điểm yếu vốn đã tồn tại.

Sức ép lớn nhất thể hiện ở lạm phát. Theo Trung tâm Thống kê Iran, chỉ số giá tiêu dùng trong tháng Khordad, kết thúc ngày 21.6, tăng 88,6% so với cùng kỳ năm trước và gần 6% so với tháng trước.

Nhóm thực phẩm chịu tác động mạnh nhất. Giá dầu ăn và chất béo tăng hơn 278%, thịt đỏ và gia cầm tăng trên 178%, còn bánh mì và ngũ cốc tăng gần 139%. Đà tăng giá khiến sức mua của người dân tiếp tục suy giảm và đẩy thêm hàng triệu người vào cảnh khó khăn.

Thị trường lao động cũng phản ánh rõ những tổn thương của nền kinh tế. Tỉ lệ thất nghiệp chính thức khoảng 7,5%, song tỉ lệ tham gia lực lượng lao động chỉ đạt 40%, đồng nghĩa với việc phần lớn người trong độ tuổi lao động không có việc làm chính thức hoặc đã rời khỏi thị trường việc làm.

Ngay cả những người có việc làm cũng chịu áp lực lớn. Hơn 38% lao động phải làm việc trên 49 giờ mỗi tuần để duy trì thu nhập, trong khi thất nghiệp của nhóm thanh niên vẫn vượt 20%.

Đồng rial tiếp tục mất giá. Theo tỉ giá tự do tại Tehran, lương tối thiểu hiện chỉ tương đương khoảng 95 USD mỗi tháng. Đồng nội tệ đã giảm xuống khoảng 1,75 triệu rial đổi một USD, tiến sát mức thấp kỷ lục ghi nhận hồi tháng 5.

Khó khăn kinh tế còn thể hiện qua các chỉ số tăng trưởng. Ngân hàng Trung ương Iran cho biết GDP của năm tài chính kết thúc ngày 20.3 giảm 0,7%, trong khi tích lũy tài sản cố định, thước đo phản ánh năng lực đầu tư sản xuất, giảm gần 12%.

Hoạt động thương mại cũng suy yếu. Nhập khẩu giảm 16,6%, còn xuất khẩu giảm gần 5%.

Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, GDP thực của Iran có thể tiếp tục giảm 6,1% trong năm 2026, phản ánh tác động kéo dài của chiến tranh, cấm vận và tình trạng gián đoạn sản xuất.

Trong gần 40 ngày giao tranh, nhiều khu vực công nghiệp trọng yếu bị không kích. Hoạt động sản xuất đình trệ do phong tỏa internet, gián đoạn chuỗi cung ứng, thiếu điện và nhiên liệu, cùng việc Mỹ phong tỏa các cảng phía nam.

Mahdi Ghodsi, nhà kinh tế cấp cao tại Viện Nghiên cứu Kinh tế Quốc tế Vienna, cho rằng một phần việc làm có thể được khôi phục nếu môi trường an ninh ổn định trở lại, giao thông và logistics được nối lại, nguồn cung năng lượng cải thiện và hệ thống thanh toán hoạt động bình thường.

Theo ông, các lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ, vận tải, xây dựng và doanh nghiệp nhỏ có khả năng phục hồi tương đối nhanh vì chủ yếu chịu tác động từ gián đoạn hoạt động hơn là mất hoàn toàn năng lực sản xuất.

Tuy nhiên, triển vọng dài hạn vẫn kém khả quan. Những doanh nghiệp mất nhà xưởng, máy móc, nguyên liệu nhập khẩu hoặc vốn lưu động sẽ cần rất nhiều thời gian để khôi phục hoạt động. Một số ngành có thể phải mất nhiều năm mới trở lại quy mô trước chiến tranh và sẽ cần nguồn vốn đầu tư lớn, trong đó có vốn nước ngoài.

Hình ảnh vệ tinh do Planet Labs công bố sau khi dỡ bỏ hạn chế truy cập cho thấy nhiều cơ sở công nghiệp trên khắp Iran bị hư hại nặng. Trong số đó có Tập đoàn Công nghiệp Điện tử Iran, doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong các lĩnh vực bán dẫn, truyền thông, quang học và thiết bị y tế.

Bên cạnh các cơ sở quân sự và hạt nhân, nhiều nhà máy dầu khí, tổ hợp hóa dầu, nhà máy thép, trạm điện, cảng biển, sân bay, cầu đường và khu dân cư cũng chịu thiệt hại đáng kể.

Một số sân bay và nhà máy đã hoạt động trở lại sau khi giao tranh giảm cường độ, song quy mô phục hồi vẫn còn hạn chế.

Khả năng tái thiết còn bị cản trở bởi nguồn lực tài chính eo hẹp. Chính phủ Iran hiện chỉ đủ khả năng duy trì các khoản trợ cấp tiền mặt nhỏ và phiếu mua hàng điện tử dành cho nhu yếu phẩm.

Theo ông Ghodsi, ngân sách nhà nước đang chịu áp lực rất lớn khi chính phủ phải đồng thời chi trả lương khu vực công, duy trì hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước và tái thiết hạ tầng. Tình trạng thiếu hụt ngân sách khiến chính quyền phải dựa nhiều hơn vào hệ thống ngân hàng và ngân hàng trung ương để tài trợ chi tiêu, từ đó tiếp tục tạo áp lực lên lạm phát.

Trong khi nền kinh tế gặp khó khăn, nội bộ chính trường Iran cũng xuất hiện nhiều khác biệt về hướng đi trong giai đoạn hậu chiến.

Tổng thống Masoud Pezeshkian nhiều lần nhấn mạnh rằng ổn định kinh tế là điều kiện để duy trì sự đoàn kết xã hội. Ông cảnh báo nếu đời sống người dân tiếp tục xấu đi, nguy cơ các cuộc biểu tình quy mô lớn có thể quay trở lại.

Chính phủ Iran coi đàm phán với Washington là cơ hội để từng bước giảm cấm vận và cải thiện triển vọng kinh tế. Tuy nhiên, các nhóm bảo thủ vẫn phản đối mọi nhượng bộ trong thương lượng, cho rằng Iran đã giành được lợi thế sau cuộc chiến và cần giữ lập trường cứng rắn.

Sự chia rẽ này xuất hiện ngay cả trong lễ tang Đại giáo chủ Ali Khamenei, khi một bộ phận người tham dự công khai phản đối các nỗ lực đàm phán của chính phủ.

Triển vọng phục hồi của Iran vì thế phụ thuộc vào nhiều yếu tố cùng lúc. Một lệnh ngừng bắn bền vững có thể giúp hoạt động sản xuất, thương mại và đầu tư từng bước nối lại. Việc nới lỏng cấm vận cũng sẽ tạo điều kiện thu hút dòng vốn và công nghệ từ bên ngoài.

Dù vậy, với nền tảng kinh tế đã suy yếu sau nhiều năm khủng hoảng và những tổn thất mới từ chiến tranh, quá trình tái thiết sẽ là chặng đường dài. Ngay cả trong kịch bản thuận lợi nhất, Iran vẫn phải đối mặt với nhiều năm điều chỉnh để khôi phục năng lực sản xuất, kiểm soát lạm phát và cải thiện mức sống của người dân.