Thay vì tìm cách đối đầu trực diện với ưu thế quân sự áp đảo của Washington, Tehran đang từng bước giành quyền quyết định nhịp độ leo thang, buộc đối thủ phải liên tục phản ứng trước các diễn biến mới trên khắp khu vực.

Điều đó không đồng nghĩa Iran đã thu hẹp khoảng cách sức mạnh với Mỹ. Tương quan quân sự giữa hai bên vẫn nghiêng tuyệt đối về phía Washington. Tuy nhiên, trong chiến tranh hiện đại, ưu thế hỏa lực chưa chắc quyết định bên nào kiểm soát cuộc chơi. Tehran dường như đang theo đuổi một mục tiêu khác: biến xung đột thành cuộc cạnh tranh về sức bền chính trị, kinh tế và khả năng chịu đựng của mỗi bên.

Những diễn biến gần đây cho thấy chiến lược ấy ngày càng rõ nét.

Hai tuần qua, Iran tập kích một căn cứ quân sự Mỹ tại Jordan, trong khi các lực lượng đồng minh mở rộng hoạt động trên nhiều hướng. Tuyến hàng hải qua Hồng Hải tiếp tục bị gián đoạn, các vụ tấn công xuất hiện gần Địa Trung Hải và một máy bay không người lái nhằm vào tàu thuộc sở hữu Mỹ tại cảng Damietta của Ai Cập làm dấy lên thêm nhiều lo ngại về nguy cơ xung đột lan rộng.

Nếu nhìn từng vụ việc riêng lẻ, quy mô của chúng chưa đủ để tạo bước ngoặt trên chiến trường. Đặt trong tổng thể, chuỗi hành động này lại phản ánh một cách tiếp cận có chủ đích. Tehran muốn gửi thông điệp rằng bất kỳ chiến dịch quân sự nào nhằm vào Iran đều kéo theo hệ quả vượt khỏi phạm vi lãnh thổ nước này. Mỗi đợt leo thang đều có thể tác động đến hệ thống vận tải biển, thương mại và năng lượng của toàn bộ Trung Đông.

Đó là khác biệt quan trọng so với những giai đoạn trước.

Trong nhiều năm, Iran chủ yếu phản ứng sau mỗi cuộc tấn công từ bên ngoài, duy trì thế cân bằng đủ để tránh một cuộc chiến quy mô lớn. Hiện nay, nhiều chuyên gia cho rằng Tehran sẵn sàng chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn, chủ động tạo ra các điểm nóng mới nhằm khiến đối thủ phải phân tán nguồn lực.

Ellie Geranmayeh, chuyên gia của Hội đồng Đối ngoại châu Âu, nhận định Iran đang chuyển từ trạng thái phòng thủ sang chủ động đẩy căng thẳng lên một nấc mới. Đây là thay đổi đáng chú ý trong tư duy chiến lược của giới lãnh đạo nước này.

Đằng sau lựa chọn ấy là một phép tính khá rõ ràng.

Iran hiểu khoảng cách về năng lực quân sự với Mỹ rất khó san lấp trong ngắn hạn. Washington vẫn sở hữu ưu thế vượt trội về không quân, hải quân, hệ thống tình báo và khả năng triển khai lực lượng toàn cầu. Đối đầu trực tiếp gần như không mang lại lợi ích.

Mỗi chiến dịch quân sự kéo dài đều tạo thêm áp lực đối với chính quyền Mỹ. Chi phí triển khai lực lượng tăng lên, giá năng lượng biến động, thị trường tài chính phản ứng, còn dư luận trong nước ngày càng nhạy cảm trước triển vọng sa lầy tại Trung Đông. Khi nước Mỹ bước vào chu kỳ bầu cử Quốc hội, những tác động kinh tế càng dễ chuyển thành sức ép chính trị.

Theo logic đó, thời gian trở thành một loại vũ khí. Đây cũng là lý do Iran tập trung nhiều nguồn lực vào các tuyến hàng hải chiến lược hơn là tìm kiếm những chiến thắng quân sự mang tính biểu tượng.

Hormuz hiện là cửa ngõ vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Bab al Mandab kết nối Hồng Hải với Ấn Độ Dương, còn Kênh đào Suez tiếp tục giữ vai trò huyết mạch thương mại giữa châu Á và châu Âu. Chỉ cần nguy cơ mất an toàn tại ba điểm này gia tăng, thị trường năng lượng và vận tải quốc tế lập tức phản ứng.

Michael Connell, chuyên gia tại Trung tâm Phân tích Hải quân Mỹ, cho rằng Iran đang đồng thời tạo sức ép lên cả ba nút thắt quan trọng của vận tải biển khu vực.

Mục tiêu của Tehran nhiều khả năng không phải phong tỏa hoàn toàn các tuyến hàng hải. Điều đó gần như bất khả thi trước ưu thế áp đảo của hải quân Mỹ và lực lượng đồng minh. Điều Iran cần là duy trì trạng thái bất ổn ở mức đủ lớn để các doanh nghiệp vận tải, hãng bảo hiểm và thị trường năng lượng tự điều chỉnh theo hướng bất lợi cho Washington.

Đây là kiểu tác động gián tiếp nhưng hiệu quả.

Mỗi lần phí bảo hiểm hàng hải tăng, mỗi chuyến tàu phải đổi tuyến hoặc kéo dài thời gian vận chuyển, chi phí sẽ lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu. Cuối cùng, áp lực ấy quay trở lại các nền kinh tế lớn, trong đó có Mỹ và châu Âu.

Chiến lược hiện nay cũng phản ánh những thay đổi trong nội bộ Iran. Sau vụ ám sát lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, nhiều nhà phân tích cho rằng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo đang giữ vai trò nổi bật hơn trong hoạch định chính sách an ninh. Quan điểm thiên về răn đe chủ động dường như ngày càng chiếm ưu thế so với xu hướng ưu tiên đàm phán từng xuất hiện trước đây.

Danny Citrinowicz, cựu chuyên gia tình báo quân đội Israel, nhận định tại Tehran đang hình thành sự đồng thuận rằng đối thoại với Washington khó mang lại kết quả trong giai đoạn hiện nay. Theo cách nhìn đó, việc khiến đối thủ phải trả giá ngày càng cao mới có thể buộc Mỹ điều chỉnh tính toán chiến lược.

Nhận thức này phần nào lý giải vì sao thỏa thuận ngừng bắn đạt được hồi tháng 6 nhanh chóng tan vỡ.

Hai bên từng thống nhất hướng tới đàm phán hòa bình và mở lại Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, các vụ tập kích nhằm vào tàu thuyền sau đó khiến Washington nối lại các đòn trả đũa quân sự. Iran tiếp tục phóng tên lửa và máy bay không người lái, trong khi Mỹ mở thêm các cuộc không kích nhằm vào miền nam Yemen.

Vòng xoáy leo thang chỉ mất vài tuần để quay trở lại.

Điều đáng chú ý là phạm vi chiến trường sau mỗi đợt xung đột đều rộng hơn trước. Ngoài Iran, các lực lượng đồng minh tại Iraq và phong trào Houthi ở Yemen cũng gia tăng hoạt động. Một số vụ tập kích nhằm vào tàu chở dầu Saudi Arabia tiếp tục diễn ra, còn Houthi duy trì sức ép thường trực tại Hồng Hải và khu vực Bab al Mandab.

Afshon Ostovar, chuyên gia nghiên cứu về Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, cho rằng các lực lượng này đều nhìn thấy lợi ích riêng khi căng thẳng gia tăng. Điều đó giúp Tehran mở rộng ảnh hưởng mà chưa phải triển khai lực lượng quy mô lớn.

Chính yếu tố này khiến Washington đối mặt một bài toán ngày càng phức tạp.

Nếu Mỹ tăng cường không kích, nguy cơ xung đột lan rộng sẽ lớn hơn. Nếu lựa chọn kiềm chế, Iran sẽ có thêm cơ sở để khẳng định chiến lược gây sức ép kéo dài đang phát huy hiệu quả. Mỗi lựa chọn đều kéo theo những chi phí riêng.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump thời gian qua nhiều lần phát tín hiệu sẵn sàng mở chiến dịch quân sự lớn hơn. Song song với đó, Washington vẫn duy trì các kênh ngoại giao thông qua các đồng minh Trung Đông. Quyết định hủy kế hoạch không kích vào phút cuối theo đề nghị từ các đối tác khu vực cho thấy Nhà Trắng vẫn muốn tránh một cuộc chiến toàn diện.

Đó cũng là khoảng trống mà Tehran đang tìm cách khai thác.

Theo Vali Nasr, chuyên gia về Iran tại Đại học Johns Hopkins, mục tiêu của Tehran là buộc Mỹ phải tính toán lại toàn bộ chiến lược tại Trung Đông. Iran muốn chứng minh rằng nếu chiến tranh nổ ra, Washington sẽ khó quyết định địa điểm, thời điểm và quy mô giao tranh theo ý mình.

Đây là khác biệt lớn giữa chiến tranh tiêu hao và chiến tranh truyền thống. Bên nắm ưu thế quân sự chưa chắc là bên quyết định nhịp độ cuộc xung đột. Trong nhiều trường hợp, phía có khả năng kéo dài cuộc chơi lại tạo được lợi thế về chính trị.

Dĩ nhiên, phép tính của Tehran cũng chứa đựng nhiều rủi ro.

Việc liên tục mở rộng phạm vi tấn công có thể khiến Washington kết luận rằng sức mạnh quân sự mạnh hơn là lựa chọn duy nhất để khôi phục khả năng răn đe. Nếu Mỹ đi tới nhận định đó, Iran sẽ phải đối mặt cường độ tấn công lớn hơn rất nhiều so với hiện nay.

Áp lực cũng xuất hiện ngay trong nội bộ Iran. Nền kinh tế nước này đã chịu tác động nặng nề của các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều năm. Một cuộc đối đầu tiêu hao đồng nghĩa nguồn lực tài chính, quân sự và xã hội tiếp tục bị bào mòn. Chiến lược kéo dài thời gian luôn đòi hỏi khả năng chịu đựng rất lớn từ cả chính quyền lẫn người dân.

Tuy vậy, các dấu hiệu hiện nay cho thấy giới lãnh đạo Iran vẫn tin lợi thế đang thuộc về mình.

Afshon Ostovar cho rằng Tehran đánh giá các đối thủ thiếu đủ kiên nhẫn chính trị để theo đuổi một cuộc chiến kéo dài nhiều năm. Nếu giả định này chính xác, mỗi vòng leo thang sẽ khiến Washington chịu thêm sức ép, còn Iran tiếp tục duy trì quyền chủ động về nhịp độ xung đột.

Đó có thể là thay đổi quan trọng nhất của cục diện Trung Đông sau 50 ngày ngừng bắn đổ vỡ. Iran chưa thu hẹp khoảng cách sức mạnh quân sự với Mỹ, song đã từng bước định hình một cuộc cạnh tranh khác, nơi chi phí, thời gian và ý chí chính trị trở thành những biến số quyết định. Trong cuộc chơi ấy, bên sở hữu nhiều hỏa lực hơn chưa chắc là bên nắm lợi thế lâu dài.

Thức Quân là cây bút bình luận chuyên theo dõi các vấn đề thời sự và kinh tế quốc tế.

Bài bình luận này phản ánh quan điểm cá nhân của tác giả và không nhất thiết thể hiện quan điểm của ban biên tập hoặc của Bloomberg Businessweek Việt Nam.