Trong tuần qua, mạng xã hội tại Trung Quốc gần như chỉ nói về một chủ đề: Cách “nuôi” một con tôm hùm. Nhưng không phải trong bể nước mà ngay trong chiếc laptop của bạn.

Cơn sốt xoay quanh OpenClaw, một tác tử AI do lập trình viên người Áo Peter Steinberger phát triển. Chỉ trong vài tuần, công cụ này đã đi từ một phần mềm nhỏ dành cho giới công nghệ, với logo hình giáp xác, trở thành hiện tượng trên phạm vi cả nước.

Chương trình hoạt động dựa trên một mô hình ngôn ngữ lớn. Nó không chỉ trò chuyện với người dùng mà còn có thể tự thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau. Người dùng có thể yêu cầu nó rà soát email, đặt vé du lịch, nhắn tin “chào buổi sáng” cho người yêu, thậm chí giao dịch tiền mã hóa nếu được cấp quyền truy cập.

Cơn sốt lan nhanh đến mức hàng trăm người, từ học sinh đến người nghỉ hưu, đã xếp hàng trước trụ sở của Tencent tại Thâm Quyến vào thứ Sáu tuần trước để được cài đặt OpenClaw miễn phí. Hình ảnh do hãng công nghệ tác nhân AI này chia sẻ cho thấy một kỹ sư hàng không đã nghỉ hưu nói rằng ông đến chỉ để “bắt kịp thời đại”. Một học sinh lớp 4 cho biết em muốn dùng công cụ này để làm bài tập và chơi game. Ở nơi khác, nhiều doanh nhân đang thử dùng OpenClaw để phát triển ứng dụng mới, xây dựng doanh nghiệp influencer AI hoặc tự động hóa thêm nhiều phần trong cuộc sống nhằm nâng cao năng suất.

Trước làn sóng quan tâm này, các công ty nhanh chóng tận dụng cơ hội và nhà đầu tư cũng phản ứng tích cực. Tencent đã ra mắt WorkBuddy, một tác nhân AI hoàn toàn tương thích với OpenClaw, khiến cổ phiếu niêm yết tại Hong Kong tăng mạnh.

Không chỉ Tencent, một số doanh nghiệp khác như Zhipu và MiniMax cũng tung ra các công cụ tương thích. Các công ty công nghệ trong nước coi đây là cơ hội để giữ người dùng trong hệ sinh thái của mình. Tác nhân AI tiêu tốn tài nguyên tính toán nhiều hơn chatbot nên nếu lượng người dùng tăng mạnh, lợi nhuận cũng có thể tăng theo.

Trong khi doanh nghiệp chạy đua theo xu hướng, chính quyền địa phương cũng nhanh chóng nhập cuộc. Quận Long Cương của Thâm Quyến đã công bố dự thảo chính sách hỗ trợ và trợ cấp cho các “doanh nghiệp một người” được vận hành bằng tác nhân AI. Các địa phương khác như Vô Tích, Hợp Phì và Tô Châu cũng đưa ra các dự thảo tương tự với tham vọng trở thành trung tâm của OpenClaw.

Tất cả những động thái này phản ánh khá rõ bức tranh của Trung Quốc hiện đại. Xu hướng công nghệ lan rộng với tốc độ rất nhanh, trong khi sự hứng khởi với AI thuộc hàng cao nhất thế giới. Cả khu vực nhà nước lẫn doanh nghiệp tư nhân đều thúc đẩy làn sóng này. Tuy nhiên, nỗ lực biến đất nước này thành phòng thí nghiệm cho tác nhân AI cũng bộc lộ nhiều điểm yếu. Đằng sau cơn sốt sợ bị bỏ lại phía sau là nỗi lo mất việc đang lan rộng trong lực lượng lao động.

Đó là mặt tối mà nhiều lãnh đạo công nghệ thường không nhắc tới. Hơn một năm qua, các lãnh đạo doanh nghiệp toàn cầu liên tục quảng bá tác nhân AI. Dù họ nói mục tiêu là hỗ trợ người lao động, nhiều người vẫn nghi ngờ mục tiêu cuối cùng là thay thế họ. Việc thúc đẩy mô hình “doanh nghiệp một người” càng khiến nỗi lo này lớn hơn. Không ít người sợ rằng tác nhân AI sẽ thu hẹp việc làm thay vì tạo thêm công việc.

Nỗi lo này đặc biệt nhạy cảm với các nhà hoạch định chính sách tại Trung Quốc. Tỉ lệ thất nghiệp trong giới trẻ vẫn ở mức cao, trong khi số sinh viên tốt nghiệp chuẩn bị bước vào thị trường lao động năm nay còn nhiều hơn cả dân số của Bỉ.

Nếu làn sóng tự động hóa gây sức ép lên sinh viên mới ra trường và những gia đình đã đầu tư nhiều cho việc học của họ, chiến lược AI của Chủ tịch Tập Cận Bình sẽ đối mặt với thử thách. Một nhà phân tích công nghệ Trung Quốc nhận xét: “Thứ trông như sự hưởng ứng tự phát của cộng đồng thực chất là nỗi hoảng loạn nghề nghiệp từ cơ sở, được các công ty có sản phẩm để bán thúc đẩy.”

Ngoài câu chuyện việc làm, vấn đề an ninh cũng là một rào cản lớn đối với tác nhân AI trên toàn cầu. Khi phần mềm có thể đọc email, nhắn tin cho người thân và thực hiện giao dịch tài chính, rủi ro không còn chỉ tăng theo cấp số nhân.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng OpenClaw hội tụ đầy đủ “bộ ba yếu tố nguy hiểm” trong an ninh mạng: Truy cập dữ liệu nhạy cảm, khả năng giao tiếp với bên ngoài và tiếp xúc với nội dung không đáng tin cậy. Nếu người dùng cấp quyền truy cập vào email, tài liệu, ứng dụng chat và công cụ thanh toán, đồng thời cho phép AI tự hành động, mọi thứ có thể nhanh chóng vượt ngoài tầm kiểm soát.

Điều đó dẫn đến một câu hỏi lớn: Khi xảy ra sự cố, ai sẽ chịu trách nhiệm?

Cơn sốt tác nhân AI đang lan nhanh hơn khả năng xây dựng quy định kiểm soát. Vì vậy, giới chức Trung Quốc đã bắt đầu phản ứng. Một số cơ quan yêu cầu doanh nghiệp nhà nước và cơ quan chính phủ không sử dụng OpenClaw trên máy tính văn phòng, hoặc phải báo cáo với cấp trên nếu đã cài đặt.

Như nhà báo Parmy Olson từng viết, việc khiến công cụ này đủ an toàn để doanh nghiệp sử dụng vẫn là một thách thức lớn và cần thêm thời gian.

Dù vậy, quy mô sử dụng tại Trung Quốc cũng mang lại một số lợi thế. Vì OpenClaw là phần mềm mã nguồn mở, hàng ngàn, thậm chí hàng trăm ngàn lập trình viên có thể cùng lúc cải tiến nó. Trên lý thuyết, điều đó giúp tăng mức độ giám sát, phát hiện lỗi nhanh hơn và rút ngắn chu kỳ cải tiến. Điều này cũng phần nào giải thích vì sao công cụ này bùng nổ tại Trung Quốc, nơi phần mềm mã nguồn mở thường được xem là đối trọng với các nền tảng AI khép kín.

Sự giám sát rộng rãi này có thể giúp OpenClaw trở nên an toàn hơn theo thời gian. Tuy nhiên, đó không phải là một phép màu. Trong các chu kỳ bùng nổ công nghệ, vấn đề bảo mật thường chỉ được xử lý sau khi xảy ra vụ bê bối đầu tiên. Việc có nhiều người cùng theo dõi có thể giúp phát hiện rủi ro tiềm ẩn, nhưng chỉ khi các nhà phát triển không bị áp lực phải tung ra sản phẩm mới càng nhanh càng tốt.

Hiện Trung Quốc đang tiến hành cuộc thử nghiệm tác nhân AI lớn nhất thế giới trong điều kiện thực tế. Người dân bình thường trở thành người thử nghiệm, còn tiền bạc và sinh kế của họ là thứ đang được đặt lên bàn cược.

Phần còn lại của thế giới nên theo dõi sát diễn biến này. Bởi trong cuộc đua tự động hóa mọi thứ, Trung Quốc có thể là nơi đầu tiên cho thấy thí nghiệm này sẽ gặp vấn đề gì và ở đâu.