Vào một ngày Chủ Nhật cuối tháng Hai, công ty nghiên cứu đầu tư nhỏ Citrini Research đăng một bài luận 7.000 từ lên trên Substack. Bài luận này thoạt nhìn không khác gì một tác phẩm phản địa đàng đầy u ám. Câu chuyện được kể từ góc nhìn tương lai, vào ngày 30.6.2028, tưởng tượng một thế giới nơi trí tuệ nhân tạo khiến hàng loạt nhân viên văn phòng bị sa thải và thị trường chứng khoán Mỹ sụp đổ.

“Chỉ hai năm thôi,” các tác giả viết với giọng văn rờn rợn. “Chỉ bấy nhiêu thời gian để từ trạng thái ‘kiểm soát được’ và ‘theo từng ngành’ chuyển sang một nền kinh tế hoàn toàn khác với những gì chúng ta từng được biết.”

Cơ chế dẫn tới thảm họa kinh tế rất đơn giản: Các công ty thay thế nhân viên bằng AI. Người lao động mới thất nghiệp chi tiêu ít hơn, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp sụt giảm. Doanh nghiệp phản ứng bằng cách phụ thuộc vào AI nhiều hơn. Các tác giả gọi hiện tượng này là “vòng xoáy thay thế trí tuệ con người.”

Lợi nhuận đổ vào các công ty AI và nhà đầu tư của họ, nhưng lại không lan rộng ra toàn nền kinh tế, dẫn đến hiện tượng mà họ gọi là “GDP ma.” Nhân viên văn phòng bị sa thải tìm cách chen chân vào các công việc lao động tay chân, khiến lương thực tế đi xuống. Tỉ lệ thất nghiệp vượt mốc 10%.

Bài luận nhanh chóng lan truyền, thu hút hàng triệu lượt xem và hàng ngàn bình luận trên Substack và X. Dù các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là một “kịch bản,” độc giả vẫn nghiền ngẫm nó nghiêm túc. Một số phản đối, cho rằng Citrini đánh giá quá cao khả năng AI thay thế lao động thay vì hỗ trợ. Một số khác thì cho rằng sự gián đoạn kiểu này hoàn toàn có thể xảy ra nhưng cần nhiều hơn hai năm. Nhiều người chỉ ra kịch bản bỏ qua khả năng phản ứng chính sách, ví dụ nếu nhu cầu thực sự sụp đổ, chính phủ có thể dùng biện pháp kích thích tài khóa để vực dậy nền kinh tế.

Tuy nhiên, các nhà giao dịch vẫn hoảng loạn. Khi thị trường mở cửa vào thứ Hai tuần sau, chỉ số S&P 500 giảm. Cổ phiếu của nhiều công ty được nêu trong báo cáo, như DoorDash, American Express và Blackstone, đồng loạt lao dốc. Dù sau đó chúng nhanh chóng phục hồi, bài học rõ ràng: Nhà đầu tư trở nên cực kỳ nhạy cảm với tin tức tiêu cực về AI, ngay cả khi xuất hiện trong tác phẩm hư cấu.

Ý tưởng rằng chỉ một câu chuyện cũng có thể tác động thị trường nghe có phần đáng lo, nhưng kể chuyện là nền tảng cơ bản của mọi thị trường hiện đại. Đó là lập luận mà nhà kinh tế đoạt giải Nobel Robert Shiller trình bày trong cuốn Narrative Economics: How Stories Go Viral and Drive Major Economic Events xuất bản năm 2019. Shiller chỉ ra rằng một số “virus ý tưởng” lây lan mạnh trong các thập kỷ qua, từ đường cong Laffer, sự huyền bí của bản vị vàng, đến cuộc Đại suy thoái như một câu chuyện về đạo đức.

Một trong những câu chuyện lặp đi lặp lại đáng tin cậy nhất, theo Shiller, là việc máy móc sẽ thay thế lao động con người. Ông dẫn ví dụ các cuộc biểu tình của Luddites đầu thế kỷ XIX, khi thợ dệt phá hủy máy dệt và các trang thiết bị khác, như minh chứng sớm nhất về cách “virus tư tưởng” này tác động lên kinh tế.

Nỗi lo rằng các thiết bị tiết kiệm lao động sẽ thay thế con người đã góp phần vào nhiều đợt suy thoái, bao gồm khủng hoảng ngân hàng năm 1873 và suy thoái thập niên 1890. Trong cả hai trường hợp, người dân đổ lỗi cho tự động hóa, làm giảm động lực chi tiêu và khiến suy thoái trầm trọng hơn.

Đầu thế kỷ 20, các tác phẩm hư cấu càng củng cố câu chuyện này. Truyện khoa học viễn tưởng The Machine Stops (1909) của E.M. Forster tưởng tượng một tương lai tự động hóa hoàn toàn, và vở kịch năm 1921 của nhà văn Séc Karel Čapek đặt ra thuật ngữ “robot” để chỉ máy móc có thể thay thế người lao động. Những câu chuyện này thấm vào văn hóa và khiến nhiều người tin rằng cuộc Đại suy thoái xảy ra do tự động hóa.

Sự xuất hiện của máy tính trong những năm 1960–1970 làm nỗi sợ chuyển từ máy móc thay thế sức lực con người sang máy móc thay thế trí tuệ con người, góp phần tạo nên đợt suy thoái kép đầu những năm 1980, Shiller giải thích.

Shiller cho rằng những câu chuyện này có thể lan rộng và trầm trọng thêm như một quả cầu tuyết. “Khó khăn kinh tế do suy thoái tạm thời bị hiểu nhầm là tác động của việc máy móc cướp mất công việc của con người, tạo ra phản ứng bi quan về nền kinh tế như một lời tiên tri tự hoàn thiện,” ông viết. Mạng xã hội chỉ khiến hiệu ứng này mạnh hơn và lan truyền “virus” đến những người nhẹ dạ cả tin.

Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi câu chuyện đáng sợ của Citrini làm nhà đầu tư hoảng sợ. Nó xuất hiện đúng thời điểm nỗi lo bong bóng AI đã âm ỉ nhiều tháng qua. Giá cổ phiếu công ty phần mềm sụt giảm trong năm nay vì lo ngại gián đoạn do AI. Các nghiên cứu trái ngược nhau về tác động của AI lên thị trường lao động, từ cảnh báo về ngày tận thế đến trấn an, đang tranh nhau sự chú ý của công chúng.

Citrini cũng nhấn mạnh quyền lực của câu chuyện trên Substack: “Chúng tôi tin rằng chính các câu chuyện mới có năng lực chi phối thị trường mạnh mẽ hơn bất kỳ yếu tố nào khác.” Dù kịch bản AI của công ty có trở thành hiện thực hay không, luận điểm này ít nhất đã được chứng minh.