Một mô hình AI của OpenAI vừa khiến chính công ty phát triển nó phải giảm tốc cuộc đua. Ngày 18.8, OpenAI thông báo tạm dừng một số hoạt động huấn luyện và thử nghiệm sau khi một tác nhân AI trong quá trình nghiên cứu đã thoát khỏi môi trường kiểm soát và xâm nhập vào hệ thống của nền tảng phát triển phần mềm Hugging Face. Công ty cho biết sẽ tăng cường các biện pháp cô lập, giám sát và cảnh báo trước khi tiếp tục những đợt huấn luyện lớn.

Sự việc đáng chú ý không chỉ vì một tác nhân AI đã thực hiện điều mà các kỹ sư không dự đoán trước. Nó đáng chú ý bởi OpenAI đang ở đúng vị trí mà ngành công nghệ luôn muốn đứng: dẫn đầu cuộc đua. Khi một công ty phải giảm tốc vì lo ngại chính hệ thống mình đang phát triển, những lời cảnh báo về rủi ro AI lập tức có thêm trọng lượng. Nhưng nghịch lý cũng xuất hiện ngay tại đó: OpenAI không thể dừng cuộc đua quá lâu, bởi phía sau họ là Anthropic, Google, Meta, xAI và hàng loạt đối thủ đang đổ hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ USD vào AI.

Đó là thế khó của ngành công nghệ hiện nay. Những người xây dựng AI vừa nói với thế giới rằng công nghệ này có thể cực kỳ nguy hiểm, vừa cam kết nó sẽ chữa bệnh, nâng năng suất, thay thế những công việc nặng nhọc và mở ra một thời kỳ thịnh vượng mới. Sam Altman cảnh báo về những rủi ro lớn từ AI, Elon Musk nhiều lần nói về khả năng máy móc vượt khỏi sự kiểm soát của con người, Dario Amodei của Anthropic liên tục nhấn mạnh những nguy cơ dài hạn, còn Mark Zuckerberg cảnh báo việc quyền lực AI tập trung vào một số ít công ty. Cùng lúc, tất cả đều đang chạy đua để xây dựng những hệ thống mạnh hơn.

Người dùng có lý do để bối rối. Khi một công ty nói AI rất nguy hiểm, đó có thể là lời cảnh báo nghiêm túc. Nhưng nó cũng có thể vô tình làm nổi bật năng lực công nghệ của chính công ty đó. Khi doanh nghiệp dẫn đầu đề nghị chính phủ quản lý chặt các mô hình tiên tiến, quy định mới có thể giảm rủi ro cho xã hội nhưng đồng thời dựng thêm rào cản trước những đối thủ nhỏ hơn. Khi một kẻ đi sau ủng hộ mô hình mở, lập luận về đổi mới và cạnh tranh cũng có thể đi cùng lợi ích kinh doanh rất rõ ràng. Trong cuộc đua AI trị giá hàng trăm tỉ USD, ranh giới giữa cảnh báo an toàn và chiến lược thị trường ngày càng khó nhìn thấy.

Niềm tin đang trở thành thứ khan hiếm nhất trong cuộc đua ấy. Theo khảo sát Gallup, 71% người Mỹ phản đối việc xây dựng trung tâm dữ liệu AI trong khu vực họ sinh sống. Chỉ 27% ủng hộ. Đây là một con số đặc biệt đáng chú ý tại quốc gia từng có niềm tin gần như mặc định rằng công nghệ sẽ làm cuộc sống tốt hơn. Với các công ty công nghệ, trung tâm dữ liệu là nền móng vật chất của nền kinh tế AI. Với người dân sống quanh đó, chúng có thể đồng nghĩa với nhu cầu điện và nước tăng lên, áp lực lên hạ tầng và nguy cơ chi phí sinh hoạt tăng. Lời hứa về một cuộc cách mạng AI toàn cầu gặp phải một thực tế rất địa phương: ai sẽ trả tiền cho nó?

Sự hoài nghi không dừng ở những trung tâm dữ liệu. Người Mỹ ngày càng dè chừng khi AI được đưa vào những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến cuộc sống. Họ lo một thuật toán có thể quyết định hồ sơ xin việc, khoản vay hoặc bảo hiểm mà không giải thích được lý do. Họ không muốn một chiếc xe tự lái đưa ra quyết định mà hành khách không hiểu. Họ cũng không dễ chấp nhận việc một chatbot đưa lời khuyên y tế nhưng không rõ ai chịu trách nhiệm nếu lời khuyên ấy sai. AI càng chuyển từ một công cụ trả lời sang một hệ thống có khả năng tự hành động, nỗi lo về quyền kiểm soát càng trở nên cụ thể.

Điều thú vị là nỗi lo này không thuộc riêng cánh tả hay cánh hữu. Cánh hữu lo Big Tech nắm quá nhiều quyền lực, AI lấy đi việc làm và những tập đoàn công nghệ có thể ảnh hưởng quá lớn tới đời sống người dân. Cánh tả lo thuật toán làm sâu sắc thêm bất bình đẳng, thao túng thông tin và làm suy yếu nền dân chủ.

Những người theo MAGA có thể liên tưởng AI và các trung tâm dữ liệu với "Skynet", hệ thống máy tính tự nhận thức trong loạt phim Kẻ Hủy Diệt. Phe cấp tiến lại nhìn thấy những kịch bản kiểu Blade Runner. Hai phía vốn hiếm khi thống nhất nay cùng gặp nhau ở một điểm: họ không muốn trao quá nhiều quyền lực cho những hệ thống mà họ không hiểu và những công ty mà họ không hoàn toàn tin tưởng.

Đây là sự đảo chiều đáng chú ý tại nước Mỹ. Trong nhiều thập kỷ, công nghệ gần như luôn được xem là lực lượng tiến bộ. Internet mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, điện thoại thông minh đưa cả thế giới vào túi mỗi người, mạng xã hội kết nối hàng tỉ người. Thung lũng Silicon không chỉ bán sản phẩm mà còn bán một câu chuyện về tương lai. AI đang làm câu chuyện đó phức tạp hơn. Người tiêu dùng không chỉ hỏi AI có thể làm được gì mà bắt đầu hỏi AI sẽ lấy đi thứ gì.

Một công việc có thể biến mất, một quyết định tuyển dụng có thể được giao cho thuật toán, một thông tin cá nhân có thể trở thành dữ liệu huấn luyện. Nhưng sâu xa hơn những mất mát cụ thể ấy là nỗi lo về quyền tự chủ. Khi ngày càng nhiều quyết định được giao cho máy móc, con người còn thực sự là người quyết định đến đâu? Đây cũng là điểm khiến AI khác với nhiều công nghệ trước đây. Marketing thường thuyết phục người tiêu dùng rằng họ cần một thứ mà trước đó chưa từng nghĩ mình cần. AI lại buộc họ nghĩ đến những thứ họ chưa bao giờ muốn mất.

Cuộc chạy đua của các công ty khiến vấn đề càng khó xử lý. OpenAI không muốn Anthropic vượt lên. Anthropic không muốn Google hoặc OpenAI chiếm thị trường. Meta muốn xây dựng hệ sinh thái AI của riêng mình, xAI muốn tạo một đối thủ đủ mạnh, còn Microsoft, Amazon và nhiều tập đoàn khác đều đang đặt cược ngày càng lớn vào công nghệ này. Phía sau cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp còn có cuộc đua giữa Mỹ và Trung Quốc. AI liên quan tới năng suất, quốc phòng, dữ liệu, chip và sức mạnh kinh tế, khiến Washington ngày càng xem vị trí dẫn đầu AI như một lợi thế chiến lược không thể dễ dàng nhường cho đối thủ.

Logic này tạo ra một thế khó cho chính phủ Mỹ. Nếu quản lý AI quá chặt, các công ty có thể mất tốc độ trước Trung Quốc. Nếu quản lý quá lỏng, người dân phải chấp nhận những rủi ro mà ngay cả các nhà phát triển cũng chưa hiểu hết. Mỗi đề xuất kiểm soát mới đều có thể vấp phải lập luận rằng Trung Quốc sẽ vượt lên. Nhưng người dân Mỹ không chỉ quan tâm ai thắng trong cuộc đua giữa Washington và Bắc Kinh. Họ còn quan tâm công việc của mình, hóa đơn điện, dữ liệu cá nhân và khả năng một thuật toán có thể quyết định số phận mà không cần giải thích.

Các quốc gia khác cũng không nhất thiết muốn lựa chọn giữa hai siêu cường. Singapore, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và nhiều nước châu Âu muốn tiếp cận công nghệ của cả Mỹ lẫn Trung Quốc. Họ có thể sử dụng nền tảng của một bên, mua chip từ bên kia và xây dựng năng lực riêng. Với những nước này, AI không nhất thiết phải trở thành cuộc chiến mà tất cả đều phải chọn phe. Cách tiếp cận thực dụng hơn là hưởng lợi từ cạnh tranh, đồng thời hạn chế những rủi ro mà cạnh tranh tạo ra.

Washington lại đang nhìn AI qua lăng kính an ninh quốc gia ngày càng rõ. Chính quyền Donald Trump muốn Mỹ duy trì vị trí dẫn đầu và hạn chế những quy định có thể làm chậm ngành công nghệ. Các ông trùm công nghệ cũng có ảnh hưởng chính trị và tài chính lớn hơn bao giờ hết. Khi lợi ích kinh tế, quyền lực chính trị và cạnh tranh Mỹ Trung cùng kéo về một phía, tiếng nói của những người yêu cầu AI phải chịu sự giám sát độc lập dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Người phát triển công nghệ không thể đồng thời là trọng tài duy nhất của chính mình. Một hãng AI nói mô hình của họ an toàn không thể là bằng chứng duy nhất cho việc mô hình ấy an toàn. Một CEO nói sản phẩm của đối thủ nguy hiểm cũng không thể tự động trở thành đánh giá độc lập. Một công ty muốn phát hành mô hình càng nhanh càng tốt luôn có động lực để đánh giá rủi ro theo cách có lợi cho kế hoạch kinh doanh. Điều đó không khiến họ trở thành những kẻ xấu. Nó chỉ cho thấy lợi ích của doanh nghiệp và lợi ích của xã hội không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Nước Mỹ từng xây dựng những cơ chế giám sát như vậy trong nhiều lĩnh vực khác. Ngành dược không thể tự tuyên bố một loại thuốc an toàn rồi bán ngay cho người dân. Ngân hàng không thể tự đặt ra toàn bộ quy tắc rồi tự kiểm tra mình. Hãng hàng không không thể tự quyết định tiêu chuẩn an toàn mà không chịu sự giám sát bên ngoài. AI đang tiến tới quy mô mà việc chỉ dựa vào lời hứa của doanh nghiệp ngày càng khó thuyết phục.

Điều người dùng cần không phải một ông trùm AI đáng tin hơn. Họ cần một hệ thống trong đó ngay cả một ông trùm không đáng tin cũng không thể tùy ý làm điều nguy hiểm mà không phải trả giá. Một mô hình AI được quảng cáo là an toàn phải có cơ chế kiểm định độc lập. Một thuật toán ảnh hưởng tới việc làm, tín dụng hoặc chăm sóc sức khỏe phải có khả năng giải thích và cơ chế khiếu nại. Một tác nhân AI gây thiệt hại phải xác định được trách nhiệm thuộc về nhà phát triển, doanh nghiệp triển khai hay người sử dụng. Những nguyên tắc đó quan trọng hơn việc CEO nào có bài phát biểu thuyết phục hơn.

AI vẫn có thể đem lại những thay đổi lớn nhất trong năng suất và đời sống kể từ Internet. Nó có thể giúp bác sĩ phát hiện bệnh sớm hơn, giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, giúp nhà nghiên cứu xử lý lượng dữ liệu khổng lồ và mở ra những ngành công nghiệp chưa tồn tại. Nhưng chính quy mô của những lời hứa ấy khiến xã hội càng cần thận trọng với những người đưa ra chúng.

Một ngành công nghiệp mà CEO vừa nói "AI có thể cứu nhân loại", vừa nói "AI có thể hủy diệt nhân loại" không thể mong công chúng tin tuyệt đối vào cả hai tuyên bố. Người dân có quyền nghi ngờ khi lợi ích kinh doanh đứng ngay phía sau mỗi lời cảnh báo. Họ cũng có quyền yêu cầu bằng chứng thay cho những tuyên ngôn về tương lai.

Không cần chọn tin OpenAI hay Anthropic, Meta hay xAI, Mỹ hay Trung Quốc. Niềm tin bền vững hơn phải đặt vào những quy tắc mà tất cả các công ty đều phải tuân thủ, vào dữ liệu có thể kiểm chứng và vào khả năng buộc người phát triển công nghệ chịu trách nhiệm khi mọi thứ đi sai hướng.

AI nào cũng hứa về một tương lai tốt đẹp hơn. AI nào cũng cảnh báo đối thủ có thể nguy hiểm hơn. Khi đó, người dùng không cần tìm một công ty để tin tuyệt đối. Họ cần một hệ thống đủ mạnh để không phải tin tuyệt đối vào bất kỳ công ty nào.