Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà hạ tầng y tế bắt đầu tác động trực tiếp lên đường tăng trưởng, chứ không chỉ là câu chuyện phúc lợi. Trong báo cáo “A Healthy Future: Primary Health Care and the Chronic Disease Epidemic in East Asia and Pacific,” ngân hàng Thế giới coi bệnh không lây nhiễm (NCD) như tim mạch, ung thư, tiểu đường, bệnh hô hấp mãn tính là một cú sốc chi phí mới đối với những nền kinh tế đang già hóa nhanh như Việt Nam.

Theo ước tính của nhóm tác giả trong báo cáo công bố năm 2026, xác suất một người Việt Nam tử vong trong độ tuổi 30–70 vì bốn nhóm NCD chính hiện khoảng hơn 21%, con số đủ lớn để trở thành rào cản với mục tiêu duy trì lực lượng lao động khỏe mạnh. Tác động kinh tế không chỉ nằm ở tử vong, mà ở số ngày công bị “bào mòn”. Theo đó, nghiên cứu quốc tế cho thấy bệnh nhân tiểu đường mất trung bình hơn 10 ngày công mỗi năm, bệnh tim mạch gần 13 ngày và ung thư hơn 37 ngày, những mô thức mà báo cáo cho rằng đang ngày càng đúng với bức tranh NCD của Việt Nam

Nhóm tác giả của ngân hàng Thế giới nhận định Việt Nam đã phát triển được trục bảo vệ sức khỏe bà mẹ – trẻ em và bệnh truyền nhiễm, nhưng chính quá trình “chuyển vùng” sang mô hình bệnh tật của nước thu nhập trung bình khiến NCD trở thành gánh nặng mới, trong khi cấu trúc y tế cơ sở chưa được tái thiết tương xứng. Nếu không xoay trục, chi y tế công và chi từ quỹ bảo hiểm có nguy cơ buộc phải tăng mạnh chỉ để “đuổi theo” điều trị biến chứng, như kịch bản Fiji được nêu trong sách – phải tăng chi gấp 2,5 lần đến 2050 nếu giữ nguyên mô hình

Trên bình diện chỉ số, Việt Nam có điểm bao phủ dịch vụ y tế (UHC Service Coverage Index) trên 80, thuộc nhóm cao ở Đông Á. Tuy nhiên, báo cáo của ngân hàng Thế giới dẫn các nghiên cứu cho thấy một tỉ lệ đáng kể ca nhập viện vì NCD là “có thể tránh được” nếu tuyến cơ sở làm tốt sàng lọc, điều trị duy trì và quản lý bệnh mạn. Một phần nguyên nhân đến từ khoảng cách “Biết – Làm”: khi làm bài kiểm tra ca bệnh giả định, nhân viên y tế đạt điểm rất cao, nhưng trong tương tác với bệnh nhân chuẩn hóa, tỉ lệ xử trí đúng giảm sâu – kiến thức không tự chuyển thành thực hành nếu thiếu giám sát và động lực. 

Chi tiền túi của hộ gia đình ở mức cao, khiến 12,7–24,3% hộ rơi vào tình trạng chi y tế thảm họa (vượt 10% thu nhập), cao hơn mức trung bình Đông Á – Thái Bình Dương. Từ góc độ kinh tế, đây là “thuế ẩn” đánh vào tiêu dùng, tiết kiệm và khả năng tích lũy vốn nhân lực.​

Cấu trúc tài chính y tế hiện tại góp phần duy trì tình trạng này. Chi công cho y tế quanh 2% GDP, thấp hơn nhiều nước dùng y tế cơ sở để kiểm soát chi phí, như Thái Lan. Ngân sách nhà nước vẫn cấp phát tuyến cơ sở theo định mức đầu vào. Bảo hiểm y tế chủ yếu thanh toán theo phí dịch vụ cho khám, xét nghiệm, điều trị ở tuyến trên. Điều đó tạo động lực tối đa hóa số lượt dịch vụ, chứ không phải kết quả sức khỏe, và hút nguồn lực lên bệnh viện, nơi chi phí biên cho mỗi ca NCD thường cao hơn nhiều so với phòng bệnh sớm.​

Ngược lại, báo cáo nhấn mạnh những mô hình chi trả mới trong khu vực, như định suất có điều chỉnh chất lượng (performance-based capitation) ở Indonesia, nơi hơn 23.000 cơ sở công – tư được hợp đồng theo đầu người gắn với bộ chỉ số chất lượng. Đây được xem là gợi ý chính sách cho các nước muốn chuyển từ “mua dịch vụ” sang “mua sức khỏe”.​

Với Việt Nam,việc áp dụng thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard) từ năm 2022 cho phép cơ sở y tế tự đánh giá theo bộ chỉ số chất lượng, gửi lên nền tảng số để cơ quan quản lý tổng hợp và dùng cho cải thiện có mục tiêu. Việt Nam cũng nằm trong số ít nước cho phép bệnh nhân truy cập hồ sơ sức khỏe điện tử, tăng mức “trao quyền” cho người bệnh. Tuy nhiên, các tác giả cho rằng điểm then chốt còn thiếu là liên kết trực tiếp giữa điểm chất lượng và dòng tiền: khi thu nhập cơ sở và thu nhập cá nhân vẫn chủ yếu phụ thuộc vào biên chế và số lượt khám, chứ không gắn với tỷ lệ bệnh nhân được kiểm soát huyết áp hay đường huyết, hệ thống khó tự xoay trọng tâm sang NCD.​

Trong phần khuyến nghị tài khóa, báo cáo dành dung lượng đáng kể cho thuế nằm mục đích bảo vệ sức khỏe. Giá thuốc lá chuẩn hóa tại Việt Nam được nêu là từng thuộc nhóm rẻ nhất, chênh lệch tới 15 lần so với Úc và New Zealand, cho thấy dư địa tăng thuế để vừa giảm tiêu dùng, vừa tạo nguồn thu bổ sung cho y tế cơ sở và chương trình NCD. Theo ước tính, mỗi đô la đầu tư vào y tế cơ sở có thể mang lại lợi ích kinh tế gấp 16 lần, và mỗi việc làm trong ngành y tạo thêm trung bình 3,4 việc làm khác thông qua duy trì năng suất lao động và kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh.​

Thông điệp từ báo cáo là để NCD không trở thành “cú sốc chi phí mới”, cần xem y tế cơ sở như một khoản đầu tư phát triển, chứ không phải chi thường xuyên, để các căn bệnh mãn tính không bào mòn tăng trưởng trong nhiều thập niên tới.