Khi doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng nhân sự cấp thấp và ưu tiên lao động giàu kinh nghiệm, AI có nguy cơ làm sâu sắc thêm khoảng cách giữa người có việc làm ổn định và những người chưa tìm được chỗ đứng trong nền kinh tế.

Từ góc nhìn của thị trường vốn, Hàn Quốc dường như là một trong những quốc gia hưởng lợi nhiều nhất từ làn sóng AI. Nhu cầu toàn cầu đối với chip xử lý và trung tâm dữ liệu đã giúp các tập đoàn công nghệ nước này tăng trưởng mạnh. Samsung Electronics và SK Hynix, hai nhà sản xuất chip hàng đầu, đều vượt mốc vốn hóa 1 ngàn tỉ USD, phản ánh kỳ vọng rất lớn của nhà đầu tư đối với ngành bán dẫn.

Thành quả đó cũng được chia sẻ với một bộ phận người lao động. Nhờ các công đoàn có vị thế mạnh, nhân viên tại các tập đoàn lớn được hưởng lợi trực tiếp từ lợi nhuận tăng cao. Hồi tháng Năm, Samsung và công đoàn đạt thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận, theo đó nhân viên bộ phận chip nhớ có thể nhận khoản thưởng trung bình gần 400.000 USD.

Không ngạc nhiên khi Hàn Quốc là một trong số ít nền kinh tế lớn mà số người lạc quan về AI nhiều hơn số người bi quan, theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew.

Tuy nhiên, bức tranh tích cực này chỉ phản ánh một phần thực tế.

Trong nhiều năm, thị trường lao động Hàn Quốc luôn tồn tại khoảng cách lớn giữa nhóm lao động có việc làm ổn định tại các tập đoàn lớn với nhóm làm việc tại doanh nghiệp nhỏ và vừa, nơi tiền lương thấp hơn, điều kiện làm việc kém ổn định và cơ hội thăng tiến hạn chế hơn.

Lợi ích từ AI hiện chủ yếu tập trung vào nhóm đầu tiên, trong khi phần còn lại của thị trường lao động gần như không được hưởng thành quả tương xứng. Thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận của Samsung chẳng hạn không áp dụng cho công nhân làm việc tại các nhà thầu phụ, dù đây là lực lượng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp.

Đáng lo ngại hơn là những người trẻ còn chưa có cơ hội gia nhập thị trường lao động.

Theo nghiên cứu của hai nhà kinh tế Jinsu Han và Samil Oh thuộc Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc, trong ba năm qua nước này đã mất khoảng 211.000 việc làm dành cho nhóm lao động từ 15 đến 29 tuổi. Trong cùng thời gian, số việc làm dành cho lao động trên 50 tuổi lại tăng thêm khoảng 209.000.

Sự dịch chuyển này đặc biệt rõ trong những ngành có mức độ ứng dụng AI cao.

Việc làm của lao động trẻ giảm 11,2% trong lĩnh vực lập trình máy tính, tích hợp và quản lý hệ thống; giảm 20,4% trong ngành xuất bản; giảm 8,8% ở các dịch vụ chuyên môn và giảm tới 23,8% trong lĩnh vực dịch vụ thông tin.

Theo các tác giả nghiên cứu, thị trường lao động Hàn Quốc đang trải qua quá trình "thay đổi công nghệ thiên vị thâm niên".

Nói cách khác, AI có khả năng thay thế khá hiệu quả những công việc mang tính lặp lại hoặc dựa trên kiến thức đã được chuẩn hóa, vốn thường do nhân viên mới hoặc cấp dưới đảm nhiệm. Trong khi đó, công nghệ này lại giúp nâng cao năng suất của những lao động giàu kinh nghiệm, những người sở hữu kiến thức tích lũy qua nhiều năm làm việc, cùng các kỹ năng giao tiếp, thương lượng và xử lý tình huống mà AI vẫn chưa thể thay thế.

Xu hướng này cũng bắt đầu xuất hiện tại Mỹ, đặc biệt trong ngành phần mềm, khi nhiều doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng lập trình viên mới vào nghề nhưng vẫn duy trì nhu cầu đối với các kỹ sư cấp cao.

Tuy nhiên, tại Hàn Quốc, tác động diễn ra rõ rệt hơn do cấu trúc thị trường lao động vốn đã phân hóa mạnh.

Theo Jiyeun Chang, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Lao động Hàn Quốc, người lao động đang làm việc tại các tập đoàn lớn được pháp luật và công đoàn bảo vệ rất chặt chẽ. Khi doanh nghiệp điều chỉnh để thích ứng với công nghệ mới, họ khó cắt giảm nhân sự hiện hữu nên phần lớn sự điều chỉnh sẽ diễn ra ở khâu tuyển dụng mới.

Điều đó đồng nghĩa những người trẻ chuẩn bị bước vào thị trường lao động trở thành nhóm chịu tác động đầu tiên.

Thực tế, khó khăn của thanh niên Hàn Quốc đã xuất hiện từ trước khi ChatGPT ra đời cuối năm 2022.

Một báo cáo của OECD cho thấy các tập đoàn lớn ngày càng chuyển sang mô hình sản xuất thâm dụng vốn và công nghệ, đồng thời mở rộng thuê ngoài thay vì tuyển dụng trực tiếp.

Trong khi đó, nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học vẫn tập trung chờ đợi cơ hội vào các tập đoàn lớn hoặc khu vực công thay vì làm việc tại doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn. Doanh nghiệp nhỏ không đủ năng suất để trả lương cạnh tranh nên khó thu hút nhân lực chất lượng cao. Thiếu nhân lực giỏi lại khiến năng suất tiếp tục thấp và khả năng cải thiện tiền lương càng hạn chế.

AI đang làm vòng xoáy đó diễn ra nhanh hơn.

Điểm tích cực là Hàn Quốc hiện có điều kiện tài chính để ứng phó. Doanh thu thuế tăng mạnh nhờ ngành bán dẫn phát triển đã giúp chính phủ có thêm nguồn lực ngân sách. Seoul đang chuẩn bị thành lập "Quỹ ứng phó tương lai" nhằm đầu tư cho các dự án chiến lược, giảm bất bình đẳng và hỗ trợ việc làm cho người trong độ tuổi 20 và 30.

Một giải pháp đáng cân nhắc là sử dụng một phần nguồn thu từ ngành bán dẫn để hỗ trợ doanh nghiệp tuyển dụng và đào tạo lao động trẻ. Trong bối cảnh AI giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất nhưng cũng làm giảm nhu cầu đối với nhân viên mới, các khoản trợ cấp có thể bù đắp chi phí đào tạo trong giai đoạn đầu, tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục tuyển dụng.

Tuy nhiên, hỗ trợ tuyển dụng có lẽ chưa đủ.

AI cũng mở ra cơ hội để nhiều người trẻ tự xây dựng doanh nghiệp thay vì chỉ tìm kiếm việc làm. Nếu được tiếp cận vốn, đào tạo kỹ năng và hệ thống an sinh phù hợp, họ có thể sử dụng AI để phát triển các mô hình kinh doanh mới, tạo ra những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh với chính các tập đoàn từng từ chối tuyển dụng họ.

Lịch sử nhiều ngành công nghệ cho thấy những công ty dẫn đầu hôm nay không phải lúc nào cũng giữ được vị thế trong tương lai. AI có thể giúp củng cố lợi thế của các doanh nghiệp lớn, nhưng cũng có thể hạ thấp rào cản gia nhập thị trường cho thế hệ khởi nghiệp mới.

Thách thức vì thế không chỉ là làm sao để AI tạo thêm tăng trưởng, mà còn là làm sao để những người trẻ không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi công nghệ.

Nếu AI chỉ mang lại lợi ích cho những người đã có vị trí vững chắc trên thị trường lao động, khoảng cách giữa các thế hệ sẽ tiếp tục nới rộng. Ngược lại, nếu chính sách đủ linh hoạt để mở rộng cơ hội cho người trẻ, AI có thể trở thành động lực hình thành lớp doanh nghiệp và lực lượng lao động mới thay vì chỉ làm giàu thêm cho những người đang ở vị trí chóp bu.