Trí tuệ nhân tạo đã giúp việc xây dựng một ứng dụng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Số lượng ứng dụng mới phát hành trên App Store của Apple Inc. đã tăng vọt khoảng 80% vào đầu năm nay khi các nhà phát triển dùng trực giác để tạo ra các tiện ích phần mềm mới cho các thị trường như chăm sóc sức khỏe và năng suất làm việc.

Nhưng nếu theo dõi dòng tiền ở Thung lũng Silicon, một điều lạ lùng đang xảy ra: các ứng dụng di động đang biến mất khỏi danh mục của một số startup công nghệ hứa hẹn nhất. Và AI cũng chính là lý do cho điều đó.

Y Combinator, có trụ sở tại San Francisco, là vườn ươm khởi nghiệp danh giá nhất thế giới - một chương trình ngắn hạn giúp các công ty mới phát triển nhanh chóng bằng cách cung cấp tiền, hướng dẫn và các mối quan hệ trong ngành công nghệ. Ước tính có khoảng 10.000 đội nộp đơn mỗi ba tháng từ khắp nơi trên thế giới. Thông thường, chỉ khoảng 1% được chấp nhận. Các cựu học viên bao gồm những người sáng lập Airbnb Inc., Stripe LLC, Coinbase Global Inc., DoorDash Inc. và Reddit Inc.; Tổng Giám đốc (CEO) OpenAI Sam Altman là một trong những người tham gia đầu tiên.

Trong số 195 startup thuộc lứa mùa xuân vừa qua của chương trình, chỉ có tám công ty có ứng dụng di động gốc (native mobile app) là sản phẩm chính, theo một nữ phát ngôn viên của Y Combinator. Nhìn lại năm 2013, khoảng 15% các startup của Y Combinator hoạt động trong lĩnh vực ứng dụng, phần còn lại xây dựng các sàn giao dịch, nền tảng huy động vốn cộng đồng hoặc dịch vụ giao hàng theo yêu cầu. Đến năm 2016, tỷ lệ này đã giảm xuống còn 8%, trước khi dao động quanh mức 4% trong giai đoạn 2019-2022. Trong ba năm gần đây, con số trung bình đã giảm xuống chỉ còn từ 0,5% đến 1%.

Nguyên nhân là gì? "Ứng dụng và SaaS đã chết," một nhà đầu tư mạo hiểm, đề cập đến phần mềm dạng dịch vụ (software-as-a-service), đã nhắn tin cho tôi gần đây khi tôi hỏi. "AI và các tác tử (agent) đang lên ngôi."

Nói cách khác, làn sóng các sản phẩm mới tràn vào cửa hàng ứng dụng đang che lấp kỳ vọng của các startup về những nguồn doanh thu béo bở nhất trong tương lai: xây dựng các kỹ năng và quy trình làm việc của tác tử (agent workflows) trên nền tảng các mô hình AI. Khoảng ba năm trước, những loại phần mềm này được biết đến với tên gọi "GPT-wrappers", vì chúng "bao bọc" quanh một mô hình như của OpenAI để thực hiện những việc siêu cụ thể như viết nội dung marketing hoặc đóng vai trò một người bạn đồng hành. Nhiều sản phẩm đã bị khai tử ngay khi các công ty AI bổ sung các tính năng tương tự, lặp lại trải nghiệm của một loạt công ty xây dựng ứng dụng cho iPhone của Apple.

Một thuật ngữ mới cho phiên bản mới nhất của các sản phẩm này là "harness" (bộ điều khiển), không chỉ đơn thuần chuyển văn bản qua lại từ một mô hình AI mà còn quản lý hành vi của nó khi thực hiện các tác vụ. Năm nay, loại hình công việc này đang thúc đẩy ít nhất một trong sáu công ty bước ra từ Y Combinator - xây dựng các công cụ giúp các mô hình AI như Claude hay ChatGPT quản lý tiền bạc hoặc đặt đồ ăn, đồng thời kiểm tra công việc của chúng hoặc ngăn chúng mắc lỗi hay bị tấn công. Chẳng hạn, startup Salus có thể ngăn một tác tử AI vô tình thực hiện hoàn tiền; một công ty khác tên là Allowance cung cấp cho phần mềm một số thẻ tín dụng tạm thời để đặt đồ ăn hoặc mua hàng hóa khác mà không để lộ thông tin ngân hàng thực của người dùng. Cả hai đều có trụ sở tại San Francisco.

Chaz Englander là một doanh nhân người Anh đã có ba startup tham gia chương trình Y Combinator. Trong khi hai startup đầu tiên của anh là ứng dụng di động (một cho thuê đồ từ những người ở gần, cái còn lại để mua hàng tạp hóa), thì startup mới nhất của anh lại hướng dẫn các mô hình AI xử lý giấy tờ tài chính hoặc thực hiện nghiên cứu. Nó có thể chuyển đổi giữa nhiều mô hình mà một ngân hàng đăng ký sử dụng, chẳng hạn như dùng chúng để tạo một bài thuyết trình PowerPoint bằng cách phân công các phần khác nhau của quy trình như trích xuất dữ liệu hoặc xây dựng biểu đồ cho nền tảng thực hiện tốt nhất từng tác vụ.

Ông Englander cho biết, việc xây dựng một phần mềm đa mô hình như vậy là hợp lý. "Tôi thực sự thấy một thế giới nơi những công cụ này sẽ trở nên tập trung hơn nhiều vào một hệ thống duy nhất," ông nói. "Mọi thứ đang được tích hợp." Thay vì điều hướng giữa các ứng dụng khác nhau để làm những việc khác nhau, mọi người sẽ ngày càng sử dụng một trợ lý AI có quyền truy cập vào nhiều mô hình - do đó dẫn đến cuộc đua tăng cường các tác tử đó với những khả năng cụ thể.

Chẳng hạn, Mark Zuckerberg đang cố gắng tạo ra cổng vào của riêng mình để làm mọi thứ với Muse, một "tác tử AI cá nhân" mà Meta Platforms Inc. đã ra mắt trong tuần này tại Mỹ. Bạn có thể trò chuyện với nó từ bên trong WhatsApp để đặt vé du lịch, gửi email hoặc mua sắm trực tuyến. "Muse không chỉ trả lời câu hỏi," Zuckerberg nói trong một video thông báo. "Nó còn hoàn thành công việc cho bạn." Vị CEO của Meta cho biết ông đã sử dụng nó để tổ chức các dự án làm bánh cùng các con và theo dõi quá trình tập luyện võ thuật tổng hợp của mình.

Sự tập trung hóa quyền kiểm soát này trông khác với những gì bạn có thể đã trải nghiệm trong hơn một thập kỷ qua với các hệ điều hành di động: nó được thiết kế để thay thế một loạt ứng dụng chóng mặt mà bạn không bao giờ dùng, nằm rải rác trên nhiều trang màn hình điện thoại thông minh. Viễn cảnh dồn nhiều khả năng hơn vào ChatGPT của OpenAI, Claude của Anthropic PBC hay Gemini của Google đồng nghĩa với việc ít thao tác vuốt hơn và hiệu quả hơn - nhưng nó cũng chỉ ra một tương lai nơi những người kiểm soát các nền tảng này có quyền lực chưa từng có.

Điều đó sẽ thể hiện qua cách các công ty như startup mới nhất của Englander, Model ML, tìm ra cách kiếm tiền. Một nhà đầu tư mạo hiểm nói với tôi rằng con đường kiếm tiền cho các kỹ năng AI và quy trình làm việc của tác tử vẫn còn chưa chắc chắn. Nó không đơn giản như phương pháp cũ của ứng dụng là tính phí thuê bao hoặc kiếm tiền từ quảng cáo. Nó cũng không giống như phần mềm doanh nghiệp, nơi các công ty tính phí "trên mỗi ghế" (per seat), như một khoản phí hàng tháng cho mỗi nhân viên có tài khoản đăng nhập.

Thay vào đó, nhiều startup đang áp dụng phương pháp "dựa trên mức sử dụng" (usage-based), nơi khách hàng như ngân hàng và công ty luật trả tiền cho mỗi tác vụ được công nghệ của họ thực hiện, trong khi startup đóng vai trò trung gian mua token bán sỉ từ OpenAI hoặc Anthropic và sau đó xuất hóa đơn cho các khách hàng doanh nghiệp của mình cho công việc đã hoàn thành.

Bí quyết là thực hiện những tác vụ đó tốt hơn bất kỳ ai khác. "Chúng tôi tin rằng bạn sẽ nhận được trí tuệ tốt hơn từ chúng tôi với giá 100 USD so với đối thủ cạnh tranh gần nhất và các phòng thí nghiệm, và đó là nơi tạo ra biên lợi nhuận của chúng tôi," ông Englander nói.

Thế hệ startup mới này có một con đường đầy chông gai. Trước đây, các doanh nghiệp phần mềm phụ thuộc vào các cửa hàng ứng dụng do Apple và Google của Alphabet Inc. quản lý. Giờ đây, họ đang trở nên phụ thuộc vào các quyết định của OpenAI, Anthropic và (một lần nữa) Google. Vai trò "người gác cổng" đang chuyển từ kiểm soát ứng dụng sang giám sát các dịch vụ AI - nhưng nó không hề biến mất.