Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu đang trải qua một cuộc tái cấu trúc mang tính lịch sử, chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất hàng tiêu dùng truyền thống sang các ngành công nghiệp định hình tương lai, theo báo cáo công bố cuối quý III.2025 của McKinsey.

Dòng vốn xuyên biên giới đang tập trung vào các lĩnh vực then chốt, trong đó 75% thông tin công bố đầu tư toàn cầu theo báo cáo The FDI shape industry and trade tomorrow của McKinsey, đổ dồn vào các ngành công nghiệp định hình tương lai như bán dẫn, hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI), pin xe điện và các nguồn tài nguyên phục vụ các ngành này. Trong bức tranh đó, Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích trọng yếu tại khu vực châu Á mới nổi.

Sự trỗi dậy của các siêu dự án, còn gọi là Megadeals, đang làm thay đổi hoàn toàn luật chơi kinh tế. Báo cáo McKinsey chỉ ra rằng mặc dù các dự án có quy mô trên 1 tỉ USD chỉ chiếm vỏn vẹn 1% số lượng giao dịch, nhưng chúng lại nắm giữ tới 50% tổng giá trị FDI toàn cầu. Điều này phản ánh một thực tế rằng cuộc chơi công nghệ tương lai đang nằm trong tay những tập đoàn có nguồn lực tài chính khổng lồ. Tại Đông Nam Á, Việt Nam cùng với Malaysia và Ấn Độ đang là những quốc gia hưởng lợi lớn nhất khi các tập đoàn đa quốc gia nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Trong lĩnh vực bán dẫn và hạ tầng AI, FDI đang đóng vai trò là động cơ chính mở rộng năng lực sản xuất toàn cầu. Nhóm nghiên cứu của McKinsey nhận định rằng nếu các dự án được công bố hiện nay triển khai thành công, chúng sẽ đóng góp thêm 60% năng lực sản xuất chip tiên tiến so với thời điểm năm 2022. Báo cáo cũng chỉ ra Việt Nam đang nổi lên như một nhân tố quan trọng trong chiến lược Trung Quốc + 1, thu hút các dòng vốn ý nghĩa vào sản xuất thiết bị năng lượng mặt trời và linh kiện điện tử tiên tiến. Minh chứng cụ thể là sự hiện diện của các tập đoàn lớn như Intel, Amkor và Hana Micron với các tổ hợp đóng gói và kiểm thử chip hiện đại tại Bắc Ninh và TP.HCM.

Sự bùng nổ của hạ tầng AI cũng mở ra cơ hội mới cho Việt Nam. Đầu tư vào các trung tâm dữ liệu (Data Centers) trên thế giới đã tăng gấp đôi so với giai đoạn 2015-2019, đạt mức trung bình 170 tỉ USD mỗi năm. Báo cáo dự báo đến năm 2030, nhu cầu điện từ các trung tâm này sẽ chiếm khoảng 5% tổng lượng điện toàn cầu. Đối với Việt Nam, việc thu hút FDI vào hạ tầng dữ liệu và năng lượng sạch không chỉ là cơ hội kinh tế mà còn là yêu cầu bắt buộc để duy trì tính cạnh tranh, bởi các dự án công nghệ cao luôn đi kèm đòi hỏi khắt khe về an ninh năng lượng và tiêu chuẩn xanh.

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng đưa ra những cảnh báo quan trọng về rủi ro thực thi. Một con số đáng lưu ý là các thông báo đầu tư không luôn đồng nghĩa với sự thành công trên thực tế, khi tỉ lệ thực hiện các dự án thường chỉ dao động từ 60% đến 80%. Đối với những nền kinh tế có quy mô như Việt Nam, sự phụ thuộc vào một số ít nhà đầu tư lớn là một rủi ro tiềm tàng. Tại nhiều quốc gia nhỏ, chỉ cần ba nhà đầu tư chủ chốt đã có thể chiếm hơn 80% tổng vốn FDI. Nếu một dự án siêu quy mô gặp trục trặc do hạ tầng hoặc chính sách, toàn bộ nền kinh tế sẽ phải chịu tác động tiêu cực nghiêm trọng.

Về mặt địa kinh tế, sự dịch chuyển dòng vốn đang phản ánh một quá trình tái cấu trúc sâu sắc. Các nền kinh tế tiên tiến đã giảm gần 70% dòng vốn FDI vào Trung Quốc, trong khi quốc gia này đang chuyển mình từ nước nhận đầu tư sang nhà đầu tư lớn trong các ngành tương lai tại các thị trường mới nổi. Tại Việt Nam, có thể thấy rõ sự giao thoa này khi vừa tiếp nhận các dự án công nghệ cao từ Hoa Kỳ, Hàn Quốc, vừa đón nhận dòng vốn sản xuất năng lượng tái tạo và linh kiện xe điện từ Trung Quốc.

Để giữ vững vị thế trong tương lai gần, Việt Nam cần vượt qua nút thắt về năng suất lao động và sự sẵn sàng của hạ tầng kỹ thuật. McKinsey nhấn mạnh rằng tính bền vững của dòng vốn FDI thế hệ mới sẽ gắn liền với khả năng tích hợp công nghệ AI và tiêu chuẩn ESG vào sản xuất. Việt Nam không thể mãi dựa vào lợi thế chi phí thấp mà cần chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình kinh tế tri thức. Nếu tận dụng tốt làn sóng siêu dự án và đảm bảo tỷ lệ thực thi thực tế, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa tham vọng trở thành trung tâm công nghệ hàng đầu của ASEAN trong thập kỷ tới.