Theo các quy hoạch phát triển, Hong Kong được đặt ở vị trí nào trong chuỗi đổi mới của GBA?

Peter Mok: Theo các kế hoạch 5 năm gần đây và đề cương phát triển GBA (Greater Bay Area, tức Khu vực Vịnh Lớn Quảng Đông – Hồng Kông – Ma Cao), Hong Kong được giao vai trò trung tâm đổi mới khoa học công nghệ mang tính quốc tế. Thành phố này sở hữu năm trường đại học nằm trong nhóm 100 hàng đầu thế giới cùng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và các viện nghiên cứu được nhà nước tài trợ. Trong chuỗi đổi mới, Hong Kong mạnh ở khâu đầu như nghiên cứu cơ bản, tiêu chuẩn quốc tế và bảo hộ sở hữu trí tuệ, đồng thời giữ vai trò quan trọng ở khâu cuối như gọi vốn, IPO và các hoạt động tài chính quốc tế. Đây là những chức năng mà các thành phố đại lục khó thay thế hoàn toàn.

Ông từng làm việc tại Công viên Khoa học và Công nghệ Hong Kong rồi chuyển sang một vườn ươm tại Thâm Quyến. Sự khác biệt cấu trúc nào gây ấn tượng mạnh nhất?

Peter Mok: Điểm khác biệt rõ nhất là tốc độ triển khai. Tại Tiền Hải và các vườn ươm ở Thâm Quyến, chính sách hỗ trợ về thuế, pháp lý và trợ cấp cho startup được thiết kế khá cụ thể và thực thi nhanh. Ngoài ra là quy mô thị trường và số lượng kịch bản ứng dụng. Đại lục mang lại nhiều cơ hội thử nghiệm sản phẩm hơn nhờ dân số lớn và nhu cầu đa dạng. Thêm vào đó, sức mạnh chuỗi cung ứng và hệ sinh thái sản xuất tại Thâm Quyến giúp quá trình thương mại hóa diễn ra nhanh và quyết liệt hơn nhiều so với Hong Kong.

Những lĩnh vực nào tại GBA có tiềm năng dài hạn thực sự, và lĩnh vực nào đang trở nên quá đông đúc?

Peter Mok: Các lĩnh vực có triển vọng dài hạn bao gồm vật liệu mới, robot và trí tuệ hiện thân, công nghệ phục vụ phát triển bền vững, công nghệ y sinh và fintech. Đây là những ngành đòi hỏi nền tảng công nghệ sâu và có dư địa ứng dụng rộng. Ngược lại, nhiều mảng liên quan đến ứng dụng tiêu dùng số hoặc mô hình internet thuần túy đang rất chật chội, cạnh tranh gay gắt và dễ bị thổi phồng bởi dòng vốn ngắn hạn.

Điều gì đang cản trở startup mở rộng quy mô khi không còn dựa vào ưu đãi chính sách hay hợp đồng gắn với nhà nước?

Peter Mok: Hỗ trợ của chính phủ thường cần thiết ở giai đoạn đầu, điều này không riêng Trung Quốc. Tuy nhiên, về lâu dài, doanh nghiệp phải dựa vào những yếu tố cốt lõi như tầm nhìn rõ ràng, mô hình kinh doanh bền vững, sự phù hợp giữa sản phẩm và thị trường, khả năng khác biệt hóa và tư duy bắt đầu từ thị trường ngách.

Khi vượt qua giai đoạn đầu, thách thức chuyển sang việc tiếp cận vốn ở vòng sau, giữ chân nhân tài trong bối cảnh chi phí sinh hoạt cao, cũng như các rủi ro địa chính trị, bảo hộ sở hữu trí tuệ và phân mảnh thị trường. Ngay trong Trung Quốc, việc mở rộng ra ngoài Quảng Đông đòi hỏi chiến lược bản địa hóa rất cụ thể.

Từ bên ngoài nhìn vào, Greater Bay Area thường được hiểu như thế nào, và đâu là những khía cạnh của hệ sinh thái công nghệ tại đây đang bị nhìn nhận sai hoặc bị thổi phồng?

Peter Mok: Hiểu lầm phổ biến nhất là coi Greater Bay Area như một thị trường đồng nhất, nơi có thể áp dụng một mô hình kinh doanh hay một bộ công thức vận hành cho toàn bộ 9 thành phố thuộc Quảng Đông cùng với Hong Kong và Ma Cao. Trên thực tế, sự khác biệt giữa các thành phố là rất lớn, từ khung pháp lý, cấu trúc chi phí, thị trường lao động cho đến văn hóa kinh doanh.

Một chiến lược “một cho tất cả” hầu như không hiệu quả. Mỗi đô thị trong GBA đảm nhận một vai trò khác nhau trong chuỗi đổi mới. Thâm Quyến nổi bật về phát triển phần cứng, tốc độ thương mại hóa và khả năng mở rộng quy mô rất nhanh. Riêng Tiền Hải được thiết kế như một không gian thử nghiệm chính sách, nhằm kết nối thể chế giữa Hong Kong và đại lục, từ tài chính, pháp lý đến luân chuyển nhân tài.

Hong Kong mạnh ở nghiên cứu cơ bản, bảo hộ sở hữu trí tuệ, đào tạo nhân lực quốc tế và vai trò cửa ngõ tài chính. Quảng Châu có lợi thế về công nghệ sinh học và công nghiệp nặng nhờ nền tảng học thuật, còn Đông Quản và Trung Sơn là trụ cột của chuỗi cung ứng và sản xuất chính xác. GBA vì vậy vận hành như một mạng lưới đổi mới, chứ không phải một siêu đô thị thống nhất.

So với Thượng Hải, mô hình phát triển của GBA khác biệt như thế nào?

Peter Mok: Thượng Hải được xây dựng như một hệ thống tích hợp cao, nơi tài chính, sản xuất tiên tiến và thị trường vốn quốc gia cùng tồn tại trong một cấu trúc thống nhất, hướng trực tiếp ra cạnh tranh toàn cầu. Đây là trung tâm tài chính toàn diện nhất của Trung Quốc và là hạt nhân của vùng châu thổ Trường Giang. GBA thì ngược lại, mang tính phân tán và chuyên môn hóa cao hơn. Thay vì gom mọi chức năng vào một đô thị, khu vực này phân bổ vai trò cho nhiều thành phố khác nhau rồi kết nối chúng thành một chuỗi đổi mới. Điều đó tạo ra sự linh hoạt nhưng cũng khiến việc triển khai chiến lược trở nên phức tạp hơn, đặc biệt đối với doanh nghiệp nước ngoài.

Trong thực tế, những ma sát lớn nhất khi startup hoạt động song song giữa Hong Kong và Thâm Quyến là gì?

Peter Mok: Khó khăn lớn nhất nằm ở sự bất đối xứng về quy định và tuân thủ, đặc biệt liên quan đến dữ liệu xuyên biên giới và sinh phẩm. Ngoài ra còn có khác biệt về hệ thống pháp lý, thuế, văn hóa làm việc và chi phí lao động. Một ý tưởng thành công tại Hong Kong chưa chắc phù hợp với Thâm Quyến, và ngược lại. Khoảng cách trong cách thức kinh doanh và hiểu thị trường thường bị đánh giá thấp.

Startup Việt Nam và ASEAN thường có những hiểu lầm gì khi tiếp cận thị trường Trung Quốc hoặc GBA?

Peter Mok: Hiểu lầm phổ biến là coi Trung Quốc như một thị trường đơn nhất, đánh giá quá cao tốc độ gia nhập và đánh giá thấp mức độ cạnh tranh từ các startup bản địa. Nhiều doanh nghiệp bị hấp dẫn bởi quy mô dân số mà không lường hết được cường độ cạnh tranh và yêu cầu thích ứng rất cao tại đây.

Nếu muốn tham gia GBA một cách thực tế, startup Việt Nam nên bắt đầu từ đâu?

Peter Mok: Một con đường khả thi là bắt đầu từ Tiền Hải, coi đây như điểm vào và không gian thử nghiệm chính sách. Việc hợp tác với một đối tác ươm tạo có uy tín giúp giảm đáng kể chi phí học hỏi. Song song đó, không nên bỏ qua Hong Kong, nơi có thể đảm nhiệm vai trò gọi vốn, pháp lý và R&D. Mô hình hai trụ cột, Tiền Hải để triển khai và Hong Kong để bảo đảm tiêu chuẩn quốc tế, là cách tiếp cận cân bằng hơn.

Những lĩnh vực nào tại GBA vẫn mở cho startup nước ngoài, và điều đó có ý nghĩa gì với doanh nghiệp Việt Nam?

Peter Mok: Các lĩnh vực như thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics, công nghệ y tế và chăm sóc người cao tuổi, giải pháp cho sản xuất, AI, robot, fintech và công nghệ bền vững vẫn còn dư địa. Tuy nhiên, đi kèm là mức độ cạnh tranh rất cao và tốc độ phát triển nhanh, đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn bị kỹ lưỡng về công nghệ và chiến lược thị trường.

So với startup Trung Quốc, ông đánh giá năng lực và tư duy mở rộng quy mô của startup Việt Nam ra sao?

Peter Mok: Startup Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ, năng động và nhiều ý tưởng mới. Tuy nhiên, những ý tưởng đó cần được kiểm chứng trong một thị trường lớn và khắc nghiệt hơn. GBA có thể là nơi để startup quốc tế trải nghiệm áp lực tăng trưởng thực sự, tích lũy kinh nghiệm và mang về áp dụng cho thị trường trong nước.

Cuối cùng, những chỉ số nào phản ánh liệu một trung tâm ươm tạo như các vườn ươm start-up có tạo ra tác động thực chất hay không?

Peter Mok: Không nên nhìn vào khẩu hiệu mà vào kết quả. Các chỉ số quan trọng bao gồm số doanh nghiệp thực sự tham gia hệ sinh thái, lượng vốn họ huy động được, số hợp tác kinh doanh được hình thành, khả năng mở rộng ra thị trường trong và ngoài nước, cũng như số doanh nghiệp tăng trưởng cao. Quan trọng hơn là những đóng góp thực chất cho nền kinh tế, từ việc làm chất lượng, nguồn thu thuế cho đến sự lan tỏa của tinh thần đổi mới.

Bloomberg Businessweek Việt Nam chân thành cảm ơn ông.